వైకల్యం గురించి ఎంతో మంది విద్యావేత్తలు, శాస్త్రవేత్తలు తమ అభిప్రాయాలు చెప్పారు. వైకల్యాన్ని సమాజం ఏ దృష్టితో చూస్తుందో దాన్నే వైకల్య నమూనా అంటారు. నమూనా మారితే విద్యా విధానం కూడా మారుతుంది.
వైకల్య నమూనాలు
అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి రంగంలో ఎక్కువగా చర్చించే రెండు నమూనాలు వైద్య నమూనా, సామాజిక నమూనా. వాటికి ముందు దాతృత్వ దృష్టి ఉండేది; UNCRPD తర్వాత హక్కుల దృష్టి బలపడింది.
| నమూనా | వైకల్యాన్ని ఎలా చూస్తుంది | విద్యలో ఫలితం |
|---|---|---|
| దాతృత్వ నమూనా | వైకల్యం ఉన్నవారు జాలి, దయ, సేవ, దానం పొందాల్సినవారు | స్వచ్ఛంద, దాతృత్వ సంస్థలు నడిపే ప్రత్యేక పాఠశాలలు |
| వైద్య నమూనా | వైకల్యం వ్యక్తిలోని లోపం లేదా బలహీనత; స్థిరంగా ఉండే దోషం. సిద్ధాంతాలు వ్యక్తి మీద, అతని వైకల్యం మీద దృష్టి పెట్టి దాన్ని "సరిచేయడానికి" ప్రయత్నిస్తాయి | వ్యక్తిని "బాగు చేసి" బడికి సరిపెట్టే ప్రయత్నం; వేర్పాటు |
| సామాజిక నమూనా | వైకల్యం ఉన్నవారి సమస్యలకు అసలు కారణం వారి చుట్టూ ఉన్న పరిసరాలు, అందుబాటులో ఉన్న సేవలు, ప్రజల వైఖరులు | పరిసరాలు, సేవలు, వైఖరుల్లోని అవరోధాలు తొలగించాలి |
| హక్కుల ఆధారిత నమూనా | వైకల్యం ఉన్నవారు ఇతరులతో సమాన హక్కులు ఉన్న పౌరులు | విద్య ఒక హక్కు; సమ్మిళిత విద్య |
- 1948 సార్వత్రిక మానవ హక్కుల ప్రకటన తర్వాత, UNCRPD వైకల్యం ఉన్నవారిపై ప్రపంచ దృక్పథాన్ని దయ, సేవ, దాతృత్వం నుంచి బయటకు తెచ్చి మానవ హక్కుల పునాదిపై నిలిపింది (ఒడంబడిక వివరాలు "అంతర్జాతీయ ఒడంబడికలు" అధ్యాయంలో).
నిర్వచించడం ఎందుకు కష్టం?
- వైకల్యాన్ని నిర్వచించడం సంక్లిష్టం. ఎందుకంటే రకరకాల వైకల్య సమూహాలు ఉన్నాయి, వాటి మధ్య స్పష్టమైన తేడాలు ఉన్నాయి.
- చాలామంది లోపాన్ని (ఇంపెయిర్మెంట్) నేరుగా వైకల్యంగా (డిసెబిలిటీ) పరిగణిస్తారు. ఉదాహరణ: వినికిడి లోపం ఉన్నవారు సంజ్ఞా భాషలో మాట్లాడతారు కాబట్టి వారిని వైకల్యం ఉన్నవారిగా చూస్తారు. కానీ సంజ్ఞా భాషను మరో దృష్టితో చూస్తే ఇంగ్లీష్, తెలుగు, ఉర్దూ మధ్య ఉన్న తేడా లాంటిదే - అదీ ఒక భిన్నమైన భాష మాత్రమే.
WHO వర్గీకరణ: లోపం → వైకల్యం → ప్రతిబంధకం
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) ఈ మూడు పదాల మధ్య తేడాను చూపే వర్గీకరణను 1976 లో ప్రపంచ ఆరోగ్య సభలో ఆమోదించింది; అది 1980 లో ప్రచురితమైంది. లోపం వైకల్యానికి దారి తీస్తుంది; వైకల్యం ప్రతిబంధకానికి దారి తీస్తుంది.
| పదం | అర్థం | స్థాయి | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| లోపం (ఇంపెయిర్మెంట్) | మానసిక, శరీర ధర్మ (ఫిజియలాజికల్), శరీర నిర్మాణ (అనాటమికల్) అంశాల్లో - నిర్మాణంలో గానీ పనితీరులో గానీ - ఏదైనా నష్టం లేదా అసాధారణత | శరీర / అవయవ స్థాయి | మానసికం: జ్ఞాపకశక్తి, గుర్తించే శక్తి తగ్గడం; శారీరక అంతర్గతం: గుండె, మూత్రపిండాలు; బాహ్యం: తల, నడుము, కాళ్లు, చేతులు |
| వైకల్యం (డిసెబిలిటీ) | లోపం వల్ల, ఒక మనిషికి సాధారణం అనుకునే పద్ధతిలో లేదా పరిధిలో ఒక పని చేసే సామర్థ్యంలో వచ్చే పరిమితి లేదా లేమి | వ్యక్తి స్థాయి | కాలు లోపం వల్ల నడవలేకపోవడం |
| ప్రతిబంధకం (హ్యాండిక్యాప్) | లోపం లేదా వైకల్యం వల్ల వ్యక్తికి కలిగే ప్రతికూల స్థితి; వయసు, లింగం, సామాజిక-సాంస్కృతిక అంశాల ప్రకారం సాధారణమైన పాత్రను నిర్వహించకుండా అది అడ్డుకుంటుంది లేదా పరిమితం చేస్తుంది | సమాజ స్థాయి | నడవలేకపోవడం వల్ల ఆటల్లో, ఉద్యోగంలో అవకాశం కోల్పోవడం |
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
ఏ శరీర భాగంలో వైకల్యం ఉంటుందో ఆ భాగం పని చేయడంలో బలహీనమవడం, దీని వలన వ్యక్తులు మొత్తం పనితీరులో అశక్తులవటాన్ని "వైకల్యం" అని నిర్వచించినది
- (1)WHO, 1976
- (2)UNO, 1976
- (3)RCO, 1976
- (4)RTO, 1976
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (1) WHO, 1976
లోపం (Impairment) వల్ల వ్యక్తి పనితీరు, కార్యకలాపాల్లో వచ్చే పరిణామాన్ని 'వైకల్యం' (Disability) అని నిర్వచించిన సంస్థ ఏది అని ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) 1976లో ప్రపంచ ఆరోగ్య సభలో Impairment, Disability, Handicap అనే మూడు పదాల మధ్య తేడాను చూపే వర్గీకరణను (ICIDH) ఆమోదించింది; అది 1980లో ప్రచురితమైంది. Impairment అంటే శరీర భాగంలో లేదా దాని నిర్మాణంలో లోపం. Disability అంటే ఆ లోపం వల్ల వ్యక్తి సాధారణ పనులు చేయలేకపోవడం. Handicap అంటే ఆ వైకల్యం వల్ల సమాజంలో వ్యక్తికి కలిగే ప్రతికూలత.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (1) WHO, 1976.
UNO (2) ఐక్యరాజ్యసమితి; ఆరోగ్య, వైకల్య నిర్వచనాల పని దాని ప్రత్యేక సంస్థ WHO చేస్తుంది. RCO (3), RTO (4) వైకల్యాన్ని నిర్వచించిన సంస్థలు కావు; RTO అంటే రవాణా కార్యాలయం.
గుర్తుంచుకోండి: Impairment → Disability → Handicap: WHO వర్గీకరణ.
ICF: వైకల్యం పరిసరాలతో కలిసి ఏర్పడుతుంది
- తర్వాత WHO 2001 లో ఇంటర్నేషనల్ క్లాసిఫికేషన్ ఆఫ్ ఫంక్షనింగ్, డిసెబిలిటీ అండ్ హెల్త్ (ICF) తెచ్చింది.
- ICF ప్రకారం వ్యక్తికీ, అతని చుట్టూ ఉన్న పరిసరాలకూ లేదా ప్రజల వైఖరులకూ మధ్య అవరోధాలు ఉన్నప్పుడే దాన్ని వైకల్యంగా గుర్తించాలి.
- ఉదాహరణ 1: శారీరక లోపం ఉన్న విద్యార్థి చక్రాల కుర్చీలో బడికి వెళ్తాడు. బడిలో ర్యాంప్ లేకపోతే లోపలికి వెళ్లడానికి, మలమూత్ర విసర్జనకు ఇబ్బంది పడతాడు. అతని వైకల్యం పరిసరాల అవరోధాల వల్లే ఏర్పడుతోంది.
- ఉదాహరణ 2: ఒక అంధ విద్యార్థి బ్రెయిలీ పుస్తకాలతో, ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడి సహాయంతో సమ్మిళిత బడిలో అందరితో కలిసి చదువుతున్నాడు. అతనికి పరిసరాల అవరోధాలు గానీ, వైఖరి అవరోధాలు గానీ లేవు కాబట్టి అతన్ని వైకల్యం ఉన్నవాడని అనలేం.
పరీక్ష కోణం: లోపం → వైకల్యం → ప్రతిబంధకం (WHO; ఆమోదం 1976, ప్రచురణ 1980). లోపం = శరీర నిర్మాణ / పనితీరులో నష్టం; వైకల్యం = పని చేసే సామర్థ్యంలో పరిమితి (వ్యక్తి స్థాయి); ప్రతిబంధకం = సాధారణ పాత్ర నిర్వహించలేని ప్రతికూలత (సమాజ స్థాయి). ICF (2001) = వైకల్యం వ్యక్తి + పరిసరాల మధ్య అవరోధాల ఫలితం. వైద్య నమూనా = లోపం వ్యక్తిలో; సామాజిక నమూనా = అవరోధం పరిసరాల్లో.
మెమొరీ కోడ్: "లో-వై-ప్ర = శ-వ్య-స" - లోపం శరీరంలో, వైకల్యం వ్యక్తిలో, ప్రతిబంధకం సమాజంలో. తేదీలు "76 - 80 - 2001": ఆమోదం, ప్రచురణ, ICF. నమూనాల వరుస "దా-వై-సా-హ": దాతృత్వం → వైద్యం → సామాజికం → హక్కులు.