అన్ని ప్రజాస్వామ్య దేశాలు సమాన అవకాశాల కోసం పాటుపడుతున్నాయి. డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ ప్రకారం ప్రజాస్వామ్యంలో అసమానత లేని అభివృద్ధికి అందరికీ సమాన అవకాశాలు ఉండాలి.
సమానత్వం అంటే ఏమిటి? ఏది కాదు?
- సమానత్వం అంటే ఏకరూపత కాదు; తేడాలు లేకపోవడమూ కాదు. సమాజంలో ఏ ఇద్దరూ ఒకేలా ఉండరు.
- సమాన అవకాశాలు అంటే అందరికీ ఒకే రకమైన విద్య అని కాదు. ప్రజల అభిప్రాయాలు, వైఖరులు, నమ్మకాలు వేరువేరు.
- సమాన విద్యా అవకాశాలు అంటే పేద-ధనిక తేడా లేకుండా విద్యా సంస్థల్లో అందరికీ సమానంగా అవకాశం ఇవ్వడం; కులం, మతం, వర్గం అనే అడ్డంకులను తొలగించి, ప్రతి ఒక్కరి సామర్థ్యాలు, ఆసక్తులకు తగిన విద్య అందించడం.
- ప్రతి వ్యక్తికి అతని సామర్థ్యాల ఆధారంగా సమాన అవకాశం; జాతి, కులం, మతం, పుట్టుకతో సంబంధం లేకుండా అందరికీ సమాన విద్యా అవకాశాలు.
- సమాన అవకాశాలు కల్పించడం అంటే వ్యక్తుల మధ్య అడ్డంకులు తొలగించి లక్ష్యాలు సాధించేలా చేయడం.
సమాన విద్యా అవకాశాల ప్రాముఖ్యత
- అందరికీ విద్య అందిస్తేనే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ పురోగమిస్తుంది. విద్యలో సమాన అవకాశాలు ఒక దేశ ఆధునికీకరణను నిర్ణయిస్తాయి.
- సమాన అవకాశాలు వ్యక్తుల్లోని ప్రతిభను బయటకు తెస్తాయి; వ్యక్తుల మధ్య సంబంధాలు మెరుగై మానవ వనరుల అభివృద్ధి జరుగుతుంది.
- భారతీయ విద్యా కమిషన్ (1964-66): విద్య ఒక సామాజిక లక్ష్యం; పేదలు, బలహీన వర్గాల స్థితిని మెరుగుపరచడానికి విద్య ఉపయోగపడుతుంది. సమాజంలో అన్ని విభాగాలకు సమన్యాయం, విలువలు, సమాన ప్రగతి ఉండేలా చూడాలి.
- అధికరణ 45 ప్రకారం 14 ఏళ్లలోపు అందరికీ సమాన విద్యా అవకాశాలు ఇవ్వాలి; అందుకే ప్రాథమిక విద్యను ఉచితం, నిర్బంధం, సార్వత్రికం చేశారు. ప్రాథమిక దశలో ఎలాంటి వివక్ష లేకుండా అందరికీ విద్య అందించాలని నిర్ణయించారు.
అసమానత సమస్యలు: సామాజిక-ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో తేడాలు, లింగ అసమానతలు, ప్రాంతీయ అసమానతలు, సామాజికంగా పైకి ఎదిగే (సామాజిక చలనశీలత) అవకాశాలు లేకపోవడం, శారీరక, మానసిక సామర్థ్యాల్లో తేడాలు.
సమానత్వం, సమన్యాయం (నిష్పక్షపాతం)
- సమాన సామర్థ్యం, అర్హత ఉన్నవారికి సమాన అవకాశం కల్పించాలి.
- అసమానతకు కారణాలు: సామాజిక తరగతుల మధ్య అంతరాలు; ఒక విషయంలో అసమానత వల్ల అవకాశం కోల్పోవడం మరిన్ని అసమానతలకు దారితీస్తుంది. వ్యక్తుల జీవన అవకాశాలు ఎలా ప్రభావితమవుతాయో పరిశోధనలు చూపుతున్నాయి.
- సమన్యాయం (ఈక్విటీ) అంటే నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరించడం. నిష్పక్షపాతం లేకుండా సమానత్వం సాధ్యపడదు; నిష్పక్షపాతం సమానత్వానికి తోడ్పడుతుంది.
- "ఈక్విటీ" కి రెండు అర్థాలు: సమానత్వం, నిష్పక్షపాతం.
- బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ (1973) ప్రకారం సమానత్వం అంటే సామాజిక న్యాయం; ఇది నైతిక తీర్పుకు సంబంధించినది.
- విద్యలో నిష్పక్షపాతం సాధించాలంటే సమాజంలోని వెనుకబడిన / బలహీన వర్గాల పట్ల చట్టపరంగా వివక్ష లేకుండా చూడాలి. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు కూడా సమానత్వం, నిష్పక్షపాతాలను విద్యా విధాన లక్ష్యాలుగా ఎంచుకోవాలి.
సామాజిక సమానత్వం, సమాన విద్యా అవకాశాలు
- సమాన విద్యా అవకాశం అనే భావన చరిత్రలో వివిధ దశల్లో మారింది. ఇప్పుడు దాని అర్థం: అందరూ కలిసి ప్రారంభించి, అందరూ లబ్ధి పొంది, అందరూ కలిసి ముందుకు సాగడం.
- జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ప్రకారం విద్యలో సమానత్వం అంటే అందరికీ సమాన అవకాశాలు కల్పించడంతో పాటు, ఆ అవకాశాలతో విజయం సాధించడానికి కావలసిన పరిస్థితులు (సదుపాయాలు) ఉండేలా చూడటం.
- సాధించే మార్గాలు: భౌతిక వసతులు, బడుల్లో సామగ్రి, ఉపాధ్యాయులు, పాఠ్యప్రణాళిక, పేద పిల్లలకు ఆర్థిక సహాయం. మరో భావనలో విద్యలో సమానత్వం అంటే సమాన పాఠ్యప్రణాళిక.
విద్యలో సామాజిక సమానత ప్రాముఖ్యత
- ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజలే ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకుంటారు; మంచి ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం మన బాధ్యత. హక్కులు, బాధ్యతలు గుర్తించే అవగాహన విద్యతోనే వస్తుంది.
- ప్రజాస్వామ్య దేశంలో సోదరభావం పెంచడానికి విద్య కావాలి; విద్య ద్వారా నైతిక లక్షణాలు, సామాజిక సామర్థ్యాలు, ఓపిక, చేయూత పెంపొందుతాయి.
- మంచి ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రతి పౌరుడు తన హక్కులు, బాధ్యతలు తెలుసుకోవాలి; దేశ, సమాజ అభివృద్ధిలో భాగస్వామి కావాలి.
- ప్రజాస్వామ్య ప్రగతికి పౌరులందరికీ ప్రజాస్వామ్య సూత్రాలపై నమ్మకం ఉండాలి. సమానత్వాన్ని గుర్తించడం ద్వారా విద్యావంతులే మానవతా విలువలు పెంపొందించగలరు.
- సాంఘిక, ఆర్థిక, రాజకీయ సమానతలకు అందరికీ సార్వత్రిక విద్య అవసరం. విద్యావంతులు తమ హక్కులు తెలుసుకుని ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంఘిక దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడతారు.
- సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి అందించడానికి విద్య తోడ్పడుతుంది.
- పిల్లలకు, తల్లిదండ్రులకు అభ్యసనం ఒక భారంగా, ఒత్తిడిగా మారింది; ఇది విద్యా నాణ్యతను తగ్గిస్తోంది. దీన్ని సరిదిద్దడానికి జాతీయ పాఠ్యప్రణాళికా చట్రం (NCF) పాఠ్యాంశ అభివృద్ధికి 5 మార్గదర్శక సూత్రాలు ఇచ్చింది - బడి బయటి జీవితంతో జ్ఞానం అనుసంధానం, బట్టీ పద్ధతుల నుంచి దూరం మొదలైనవి (వివరాలు "జాతీయ విద్యా కమిషన్లు, విధానాలు" అధ్యాయంలో).
సమాన అవకాశాలకు రాజ్యాంగ, విధానపరమైన ఏర్పాట్లు (ఒక్క చూపులో)
రాజ్యాంగ ప్రవేశిక పౌరులందరికీ సమానత్వం హామీ ఇస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యం, సామ్యవాదం, లౌకికవాదం, సమానత్వం విద్యలో సమాన అవకాశాల ద్వారా సమసమాజ స్థాపనను సాధ్యం చేస్తాయి. అధికరణల పూర్తి వివరాలు "విద్యపై రాజ్యాంగ నిబంధనలు" అధ్యాయంలో ఉన్నాయి.
| ఏర్పాటు | సమాన అవకాశానికి ఇచ్చే హామీ |
|---|---|
| అధికరణ 15, 17, 46 | బలహీన వర్గాలకు విద్యాపరమైన రక్షణ; 15(1) - ఏ పౌరుడిపైనా వివక్ష చూపరాదు; 15(3) - స్త్రీలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు |
| అధికరణ 46 | దళితులు, గిరిజనులు, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు పెంచడం; సామాజిక అన్యాయం, దోపిడీ నుంచి రక్షణ |
| అధికరణ 25(1), 28 | మత స్వేచ్ఛ; పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే బడుల్లో మత బోధన లేదు; ప్రభుత్వ సహాయంతో నడిచే బడుల్లో సంరక్షకుల అనుమతి లేకుండా మత ప్రార్థనలకు బలవంతం లేదు |
| అధికరణ 29(1), 30 | ప్రత్యేక భాష, లిపి, సంస్కృతిని కాపాడుకునే హక్కు; మత, భాషా మైనారిటీలు తమకు ఇష్టమైన విద్యాసంస్థలు స్థాపించి నడుపుకునే హక్కు; గ్రాంట్ ఇవ్వడంలో వివక్ష లేదు |
| అధికరణ 350B | భాషా మైనారిటీల హక్కుల రక్షణకు ప్రత్యేక అధికారి |
| అధికరణ 351 | హిందీ భాష వ్యాప్తి |
| కేంద్ర జాబితా అంశాలు 63, 66 | బనారస్ హిందూ, అలీగఢ్ ముస్లిం, ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయాలు, జాతీయ ప్రాముఖ్యత ఉన్న సంస్థలు; ఉన్నత విద్య, శాస్త్ర-సాంకేతిక సంస్థల్లో సమన్వయం, ప్రమాణాలు |
- మన దేశంలో భిన్న భాషలు ఉన్నందువల్ల స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మాతృభాషలో బోధనకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు; ప్రాథమిక స్థాయిలో భాషా మైనారిటీలకు మాతృభాషలో బోధనకు సదుపాయాలు కల్పించాలి.
- కులం, మతం, ప్రాంతం, జాతి తేడాలు లేకుండా అందరినీ సమానంగా చూడటమే ప్రాథమిక హక్కు. సమాన అవకాశాలు విద్యకు తోడ్పడకపోతే అవి అర్థవంతం కావు.
వివిధ కమిషన్లు సూచించిన సమానత్వ చర్యలు: (1) ట్యూషన్ ఫీజు తొలగింపు; (2) ప్రైవేటు రుసుము తగ్గింపు; (3) స్కాలర్షిప్ / ఉపకార వేతనాలు; (4) విద్యార్థులకు ఉపకరణాలు; (5) ప్రాంతీయ అసమానతల తగ్గింపు; (6) మహిళల విద్య; (7) వెనుకబడిన వర్గాల విద్య - గిరిజనుల విద్యతో సహా.
జాతీయ విద్యా విధానం 1986 సమానత్వం కోసం దృష్టి పెట్టిన రంగాలు: మహిళల విద్య; వెనుకబడిన వర్గాల విద్యా అవకాశాలు; మైనారిటీల విద్య; వైకల్యం ఉన్నవారి విద్య; నిరంతర, వయోజన విద్య.
సాధనాలు: ఉచిత నిర్బంధ విద్య, సార్వత్రిక విద్య, ఆపరేషన్ బ్లాక్ బోర్డ్, భిన్నత్వంతో కూడిన పాఠ్యప్రణాళిక, నవోదయ పాఠశాలలు, దూరవిద్య.
పరీక్ష కోణం: సమానత్వం ≠ ఏకరూపత; సమాన అవకాశం ≠ ఒకే రకం విద్య. సమాన అవకాశం = అడ్డంకులు తొలగించి సామర్థ్యం, ఆసక్తికి తగిన విద్య. ఈక్విటీ = నిష్పక్షపాతం; రెండు అర్థాలు (సమానత్వం, నిష్పక్షపాతం). బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ (1973): సమానత్వం = సామాజిక న్యాయం. NPE 1986: సమాన అవకాశం + విజయానికి పరిస్థితులు. కొఠారీ కమిషన్ 1964-66: పేదలు, బలహీన వర్గాల స్థితి మెరుగుకు విద్య. ప్రస్తుత భావన: అందరూ కలిసి మొదలుపెట్టి, కలిసి లబ్ధి పొంది, కలిసి ముందుకు.
మెమొరీ కోడ్: "సమానత్వం = ఒకే పెట్టె, సమన్యాయం = అవసరమైనన్ని పెట్టెలు". ఈక్విటీ రెండు అర్థాలు "స-ని": సమానత్వం, నిష్పక్షపాతం. ప్రస్తుత భావన "కలిసి - 3": కలిసి మొదలు, కలిసి లబ్ధి, కలిసి ప్రగతి. బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ "73 = సామాజిక న్యాయం".