ప్రాథమిక దశలో 1 కి.మీ. పరిధిలో, ప్రాథమికోన్నత దశలో 3 కి.మీ. పరిధిలో బడులు; బడి మానేసినవారికి, బాల కార్మికులకు, బాలికలకు ప్రత్యామ్నాయ బోధన - ఇవి ప్రధాన వ్యూహాలు. ఈ కార్యక్రమాలను ఒక్కొక్కటిగా క్లుప్తంగా చూద్దాం.
ఆపరేషన్ బ్లాక్ బోర్డ్ (నల్లబల్ల పథకం)
- జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ఆధారంగా 1987 లో ప్రవేశపెట్టిన పథకం. ఉద్దేశం: దేశమంతటా అన్ని ప్రాథమిక బడుల్లో కనీస ప్రాథమిక వసతులు కల్పించడం; ప్రభుత్వ, గుర్తింపు పొందిన బడుల్లో సౌకర్యాలు పెంచడం.
- కేంద్రం రాష్ట్రాల ద్వారా అమలు చేసింది; కేంద్రమే కార్యాచరణ ప్రణాళిక రూపొందించి ఆర్థిక సహాయం అందించింది.
- ఏకోపాధ్యాయ బడులకు మరో ఉపాధ్యాయుడు; భవనం, అదనపు ఉపాధ్యాయులు, బోధనాభ్యసన సామగ్రి. 100 మందికి పైగా నమోదైన ప్రాథమిక బడికి ముగ్గురు ఉపాధ్యాయులు.
- 5.23 లక్షల ప్రాథమిక, 1.27 లక్షల ప్రాథమికోన్నత బడులకు బోధనా సామగ్రి కొనుగోలుకు నిధులు ఇచ్చారు. ఏకోపాధ్యాయ బడులకు 1.50 లక్షల అదనపు ఉపాధ్యాయులు, ప్రాథమికోన్నత బడులకు 0.75 లక్షల ఉపాధ్యాయులు, 0.83 లక్షల మూడో ఉపాధ్యాయుల నియామకానికి నిధులు మంజూరయ్యాయి.
- అనేక రాష్ట్రాలు అదనపు నియామకాల్లో నిర్లక్ష్యం చూపాయి.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
నల్లబల్ల పథకం అమలులోకి వచ్చిన తేది
- (1)30 సెప్టెంబర్ 1986
- (2)30 సెప్టెంబర్ 1996
- (3)5 సెప్టెంబర్ 1986
- (4)5 సెప్టెంబర్ 1996
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (1) 30 సెప్టెంబర్ 1986
నల్లబల్ల పథకం (Operation Blackboard) ఏ తేదీ నుంచి అమలులోకి వచ్చిందో ప్రశ్న అడుగుతోంది.
జాతీయ విద్యా విధానం 1986 (NPE 1986) సూచన మేరకు ప్రతి ప్రాథమిక పాఠశాలకు కనీస సౌకర్యాలు ఇవ్వడానికి ఈ పథకం వచ్చింది: కనీసం రెండు గదులు, కనీసం ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు (వారిలో ఒకరు మహిళ వీలైనంతవరకు), నల్లబల్ల, పటాలు, బొమ్మలు వంటి బోధనోపకరణాలు (TLM).
అధికారిక కీ ప్రకారం సరైన జవాబు ఆప్షన్ (1) 30 సెప్టెంబర్ 1986. 1996 తో ఉన్న (2), (4) తప్పు, ఎందుకంటే ఈ పథకం NPE 1986 తర్వాత వెంటనే వచ్చింది, పదేళ్ళ తర్వాత కాదు. 5 సెప్టెంబర్ (3) ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం కాబట్టి ఆకర్షణీయంగా అనిపిస్తుంది, కానీ కీ దాన్ని అంగీకరించలేదు.
గమనిక: చాలా ప్రమాణ ఆధారాలు ఈ పథకం NPE-POA ప్రకారం 1987లో మొదలైందని చెబుతాయి. ఆప్షన్లలో 1987 లేదు, కాబట్టి 1986 తో ఉన్న (1)నే కీ ఇచ్చింది.
గుర్తుంచుకోండి: NPE 1986 → Operation Blackboard (కనీస సౌకర్యాలు). ఈ పరీక్ష కీ 30-9-1986.
ఉపాధ్యాయ విద్య పునర్నిర్మాణం
- ప్రతి జిల్లాలో DIET ఏర్పాటు; ప్రాథమిక, అనియత, వయోజన విద్యా ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ, వనరులు.
- IASE (ఉన్నత విద్యా అధ్యయన సంస్థలు) ద్వారా వృత్తి పూర్వ, వృత్తి అంతర్గత శిక్షణ, సెకండరీ ఉపాధ్యాయుల శిక్షణ; రాష్ట్రాల్లో SCERT లను బలోపేతం చేయడం.
- నల్లబల్ల సామగ్రి వాడకంపై, కనీస అభ్యసన స్థాయిలపై ఉపాధ్యాయులకు ఓరియెంటేషన్ కార్యక్రమాలు.
జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం (DPEP): సమానత్వ కోణం
- ప్రపంచ బ్యాంకు, యూరోపియన్ యూనియన్ సహాయంతో; జిల్లా స్థాయి ప్రణాళికలు. బాలికల్లో అక్షరాస్యత తక్కువగా ఉన్న జిల్లాల నుంచి మొదలైంది.
- ఖర్చులో 85% కేంద్రం, 15% రాష్ట్రం భరించాయి.
- కొత్త తరగతి గదులు, కొత్త బడులు, అనియత / ప్రత్యామ్నాయ బోధనా కేంద్రాలు, కొత్త ఉపాధ్యాయులు, పూర్వ ప్రాథమిక విద్యా కేంద్రాలు; బాలికల విద్య, SC, ST విద్యకు ప్రాధాన్యం; వైకల్యం ఉన్నవారికి సమైక్య (మిళిత) విద్య; దూరవిద్య ద్వారా ఉపాధ్యాయ శిక్షణ.
- DPEP ద్వారా 10,000 కొత్త నియత బడులు, 56,000 ప్రత్యామ్నాయ బడులు వచ్చి 20 లక్షల మంది పిల్లలు లాభపడ్డారు; 20,000 బ్రిడ్జి కోర్సులు, 10,000 పూర్వ బాల్య విద్యా కేంద్రాలు, 50,000 కు పైగా అంగన్వాడీ కేంద్రాలు; 34,200 తరగతి గదులు, 3,100 వనరుల కేంద్రాలు.
- DPEP పై మరిన్ని వివరాలు "కార్యక్రమాలు, పథకాలు" అధ్యాయంలో.
శిక్షా కర్మి ప్రాజెక్ట్, లోక్ జుంబిష్ ప్రాజెక్ట్ (రాజస్థాన్)
- రాజస్థాన్లో ప్రాథమిక విద్య వ్యాప్తికి చేపట్టిన స్వచ్ఛంద కార్యక్రమాలు. లక్ష్యం: సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్యలో గుణాత్మకత; సామాజికంగా వెనుకబడిన గ్రామాలకు ప్రాధాన్యం.
- పరిష్కరించాలనుకున్న సమస్యలు: ఉపాధ్యాయుల గైర్హాజరు, బడి మానేసే పిల్లలు ఎక్కువగా ఉండటం, బాల కార్మికులు, సరైన బోధనా పద్ధతులు, సామగ్రి లేకపోవడం.
- అమలులో ప్రభుత్వేతర సంస్థలు, సమాజం ముఖ్య పాత్ర పోషించాయి. బడి పనిని సూక్ష్మ ప్రణాళిక చేయడంలో గ్రామీణ విద్యా కమిటీలు తోడ్పడ్డాయి. ఈ బడుల్లో నమోదు శాతం పెరిగింది.
- శిక్షా కర్మి: 31 జిల్లాల్లో, 147 బ్లాక్లలో, 2708 గ్రామాలకు విస్తరించింది.
- లోక్ జుంబిష్: సమాజంలోని వ్యక్తులు, ఉపాధ్యాయులు, క్షేత్ర సిబ్బంది, విద్యార్థులే కాకుండా స్వయం సహాయక సంఘాలూ పాల్గొనే కొత్త విధానం (ప్రజా ఉద్యమం). 2560 సహజ శిక్షణ కేంద్రాల్లో 47,000 మంది పిల్లలు; 529 కొత్త ప్రాథమిక, 268 ప్రాథమికోన్నత బడులు; 7600 మహిళా బృందాలు; అంగన్వాడీ కేంద్రాలు. 1-4 తరగతులకు కనీస అభ్యసన స్థాయి పుస్తకాలు రాజస్థాన్ బడులన్నింటిలో వాడారు.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
లోక్ జంబుష్ ( Lok Jambush) కార్యక్రమం ఈ సంవత్సరంలో ప్రారంభించబడినది.
- (1)1992
- (2)1892
- (3)1995
- (4)1895
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (1) 1992
లోక్ జుంబిష్ (Lok Jumbish) కార్యక్రమం ఏ సంవత్సరంలో మొదలైంది అని ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
లోక్ జుంబిష్ అంటే 'ప్రజా ఉద్యమం'. అందరికీ ప్రాథమిక విద్య (Education for All) లక్ష్యంగా రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం 1992లో దీన్ని మొదలుపెట్టింది. ప్రజల భాగస్వామ్యంతో పాఠశాలల మ్యాపింగ్, బాలికల విద్య, బడి బయటి పిల్లలను చేర్చడం దీని ముఖ్యాంశాలు. స్వీడిష్ సంస్థ SIDA, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు దీనికి నిధులు ఇచ్చాయి.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (1) 1992.
1892 (2), 1895 (4) స్వాతంత్ర్యానికి ముందు కాలం; అప్పుడు ఈ కార్యక్రమం లేదు. 1995 (3) దగ్గరగా ఉన్నా తప్పు; ఇక్కడ చాలామంది తికమకపడతారు.
గుర్తుంచుకోండి: లోక్ జుంబిష్ = రాజస్థాన్, 1992; ముందుది శిక్షాకర్మి (1987).
బాలికల విద్య, ప్రస్తుత స్థితి
- జనాభాలో సగం మహిళలు, బాలికలే; గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో వారందరికీ విద్య అందించాలి.
- సెకండరీ విద్యా కమిషన్ (1952), విద్యా కమిషన్ (1964-66) విద్యలో పరిమాణాత్మకత, గుణాత్మకతపై దృష్టి పెట్టాయి. జాతీయ విద్యా విధానం 1968 తేడాలు లేకుండా అందరికీ సమాన విద్యా అవకాశాలు కల్పించాలని, సామాజిక మార్పుకు, చేయూతకు విద్య తోడ్పడాలని చెప్పింది. విద్యా హక్కు చట్టం కూడా అందరికీ ప్రాథమిక విద్య అందాలని చెప్పింది.
- కులం, మతం, ప్రాంతం, లింగ వివక్ష లేకుండా అందరికీ విద్య అందించాలి. ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వేతర, మైనారిటీ సంస్థలు, ఎయిడెడ్ బడులు అన్ని వర్గాల పిల్లలకు అవకాశాలు కల్పించాలి. DPEP, SSA (2001) వంటి జాతీయ పథకాలు అన్ని స్థాయిల్లో అందరికీ విద్య అందించడానికి తోడ్పడుతున్నాయి.
- స్థానిక స్థాయిలో పనిచేసే ప్రభుత్వేతర సంస్థల కృషితో 98% పిల్లలకు వారి ఆవాస ప్రాంతాల్లోనే ప్రాథమిక విద్య, 92% ఆవాసాలకు 3 కి.మీ. లోపు ప్రాథమికోన్నత బడులు అందుబాటులోకి వచ్చాయి.
- ఇటీవలి బడి గణాంకాల ప్రకారం దేశమంతటా 18 కోట్ల పిల్లలు, వారికి బోధించే 57 లక్షల ఉపాధ్యాయులు ఉన్నారు. ప్రాథమిక స్థాయిలో బడి మానేయడం తగ్గింది, స్థూల నమోదు నిష్పత్తి పెరిగింది.
- అయినా 6-7%, అంటే సుమారు 20 మిలియన్ల పిల్లలు ఇప్పటికీ బడిలో నమోదు కాలేదు.
మహిళా సమాఖ్య
- మహిళల విద్య, సాధికారత కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందిన కార్యక్రమం; 1989 లో మొదలైంది; గ్రామీణ మహిళలపై దృష్టి.
- పేద, బలహీన వర్గాల సాంఘిక అవసరాలు తీర్చడం; బాల్య వివాహాలు, బాల కార్మికులు, మహిళలపై హింస అరికట్టడం.
- మహిళా శిక్షణ కేంద్రాల ద్వారా వారి పిల్లలకు, మనుమలకు అక్షరాస్యత; బాలికలకు సరైన వయసులో వివాహం.
- ప్రస్తుతం 10 రాష్ట్రాల్లో, 53 జిల్లాల్లో, 9000 గ్రామాలకు విస్తరించింది.
మధ్యాహ్న భోజన పథకం
- ప్రాథమిక విద్యకు ఊతమిచ్చే జాతీయ పోషకాహార కార్యక్రమం; ఆగస్టు 1995 లో ప్రవేశపెట్టారు.
- ఉద్దేశం: సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్య కోసం నమోదు, నిలుపుదల, హాజరు పెంచడం.
- బడి రోజుల్లో వండిన భోజనం, లేదా రోజుకు 100 గ్రాముల గోధుమలు / బియ్యం.
- 1995-96 లో 3.22 లక్షల బడుల్లో 3.34 కోట్ల పిల్లలు → 2000-01 నాటికి 576 జిల్లాల్లో 7.92 లక్షల బడుల్లో 10.51 కోట్ల పిల్లలు.
- పిల్లల నమోదు మీద, ముఖ్యంగా బాలికల నమోదు మీద మంచి ప్రభావం. ఒడిశా, తమిళనాడు, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ సర్వేలో హాజరు పెరిగి, బడి మానేసే రేటు తగ్గింది. అస్సాం, మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్ నివేదికల్లోనూ నమోదు, హాజరు, నిలుపుదలపై సానుకూల ప్రభావం.
- ఉపాధ్యాయులు ఈ పథకంలో సహకరించాలి; బడుల్లో విశాలమైన వంటగదులు కావాలి.
అనియత విద్య, విద్యా హామీ పథకం
- అనియత విద్య (NFE): సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక కారణాల వల్ల నియత బడికి రాలేని 6-14 ఏళ్ల బడి బయటి పిల్లల కోసం. 1977-78 లో ప్రతిపాదించారు; మొదట విద్యాపరంగా వెనుకబడిన 10 రాష్ట్రాలకు పరిమితం.
- అందులో కనిపించిన లోపాలు: తక్కువ ప్రమాణాల ఉపాధ్యాయులు, శిక్షణ లోపం, పాఠ్యప్రణాళికలో అస్పష్టత, పాఠ్యపుస్తకాలు, సమాజ భాగస్వామ్య లోపం, నిర్వహణ లోపం, ప్రధాన స్రవంతిలో కలపడం మీద తక్కువ దృష్టి.
- 2000 లో దాన్ని విద్యా హామీ పథకం, ప్రత్యామ్నాయ - నవీన విద్య (EGS & AIE) గా మార్చారు. 1 కి.మీ. లోపు బడి లేని చోట బడి; బడి బయటి పిల్లలకు వివిధ వ్యూహాలు.
- హాస్టళ్లు, వేసవి శిబిరాలు, సంచార ఉపాధ్యాయులు వంటి ఏర్పాట్లు కూడా ఉన్నాయి.
జనశాల, SSA (క్లుప్తంగా)
- జనశాల: భారత ప్రభుత్వం, ఐక్యరాజ్యసమితికి చెందిన 5 సంస్థలు (UNDP, UNICEF, UNESCO, ILO, UNFPA) కలిసి చేపట్టిన సమాజ ఆధారిత ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం; బాలికలు, బలహీన వర్గాలు, SC, ST, మైనారిటీలు, ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్నవారు, బాల కార్మికులపై దృష్టి; 9 రాష్ట్రాల్లో 129 బ్లాక్లలో; 1998-2002 మధ్య 5 ఏళ్లు నడిచింది (ఖర్చు 98.29 కోట్ల రూపాయలు; UNDP, UNICEF, UNFPA 20 మిలియన్ డాలర్లు ఇచ్చాయి, UNESCO, ILO సాంకేతిక సహకారం అందించాయి); చిన్న ఆవాసాల్లో ప్రత్యామ్నాయ బడులు; జైపూర్, హైదరాబాద్, భరత్పూర్, పుణె, లక్నో పట్టణ మురికివాడల్లోనూ బడులు; బహుళ తరగతి గదిలో శిశు కేంద్రిత, లింగ సున్నితమైన బోధన.
- SSA: నిర్దిష్ట కాల వ్యవధిలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి 6-14 ఏళ్ల పిల్లలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్య అందించే కార్యక్రమం; బాలికలు, SC, ST పిల్లలపై ప్రత్యేక దృష్టి. గడువులు: పిల్లలందరూ బడిలో / విద్యా హామీ కేంద్రంలో / "బడికి తిరిగి" శిబిరంలో - 2003; 5 ఏళ్ల ప్రాథమిక విద్య - 2007; లింగ, సామాజిక అంతరాలు తొలగింపు - ప్రాథమిక దశ 2007, ప్రాథమికోన్నత దశ 2010; సార్వత్రిక నిలుపుదల - 2010. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన జాతీయ స్థాయి మిషన్; వికేంద్రీకరణ, సూక్ష్మ ప్రణాళిక, ఇంటింటి సర్వే. పూర్తి వివరాలు "కార్యక్రమాలు, పథకాలు" అధ్యాయంలో.
9వ పంచవర్ష ప్రణాళిక, మిగిలిన సవాళ్లు
- 9వ ప్రణాళిక మొదటి 3 ఏళ్లలో 43,000 కొత్త ప్రాథమిక బడులు, 1.3 లక్షల ఉపాధ్యాయులు; 21,000 కొత్త ప్రాథమికోన్నత బడులు, 1.02 లక్షల ఉపాధ్యాయులు. ప్రాథమిక స్థాయి GER 1996-97 లో 90.6% నుంచి 1999-2000 లో 94.9% కు పెరిగింది.
- ఈ ప్రణాళిక ప్రాథమిక దశలో 250 లక్షల, ప్రాథమికోన్నత దశలో 160 లక్షల అదనపు నమోదు; 75,000 భవనాలు; ప్రాథమిక దశకు 2.36 లక్షల, ప్రాథమికోన్నత దశకు 1.75 లక్షల ఉపాధ్యాయుల నియామకం సూచించింది.
- 2001 నాటికి అక్షరాస్యత 65%.
- మిగిలిన సవాళ్లు: పాఠ్యపుస్తకాల నాణ్యత, ఉపాధ్యాయుల పునశ్చరణ, పనితీరు, జీతభత్యాలు; ఉపాధ్యాయ శిక్షణలోని లోపాలు; ఉపాధ్యాయుల గైర్హాజరు; పిల్లలు, యువత, పెద్దల అభ్యసన అవసరాలకు తగిన పాఠ్యప్రణాళిక. ప్రతి ఉపాధ్యాయుడికి ఒక తరగతి గది, ప్రాథమికోన్నత బడుల్లో వేర్వేరు గదులు, ప్రధానోపాధ్యాయుడికి గది, ఆటస్థలం, బాలికలకు వేరుగా శుభ్రమైన మరుగుదొడ్లు. DPEP లో ఖర్చులో 1/3 వంతు భవనాలకు అనుమతించారు. బడి యాజమాన్య కమిటీలు, గ్రామ విద్యా కమిటీల ద్వారా మార్పు సాధ్యం.
పరీక్ష కోణం: ఆపరేషన్ బ్లాక్ బోర్డ్ = NPE 1986; కనీస వసతులు; ఏకోపాధ్యాయ బడికి రెండో ఉపాధ్యాయుడు. DPEP = ప్రపంచ బ్యాంకు + యూరోపియన్ యూనియన్, 85 : 15. శిక్షా కర్మి, లోక్ జుంబిష్ = రాజస్థాన్; ఉపాధ్యాయుల గైర్హాజరు సమస్యకు పరిష్కారం. మహిళా సమాఖ్య 1989 = మహిళల విద్య, సాధికారత. మధ్యాహ్న భోజనం ఆగస్టు 1995 = జాతీయ పోషకాహార కార్యక్రమం; 100 గ్రాముల ధాన్యం. అనియత విద్య 1977-78 → EGS & AIE 2000. జనశాల = 5 ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థలు.
మెమొరీ కోడ్: సంవత్సరాల వరుస "77 - 89 - 95 - 2000" = అనియత విద్య → మహిళా సమాఖ్య → మధ్యాహ్న భోజనం → విద్యా హామీ (EGS) - "అ-మ-మ-వి" (అమ్మమ్మ వీధి). రాజస్థాన్ జంట "శి-లో": శిక్షా కర్మి (గ్రామ ఉపాధ్యాయుడు), లోక్ జుంబిష్ (ప్రజా ఉద్యమం). DPEP "85-15".