నేపథ్యం
- అందరికీ విద్య లక్ష్యం కోసం రాజ్యాంగం ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా పేర్కొంది.
- జోమ్టియెన్ ప్రపంచ సదస్సులో "అందరికీ విద్య" లక్ష్యం ప్రకటించారు. డకార్ ప్రపంచ విద్యా సదస్సు బాల్య సంరక్షణ, లింగ వివక్ష లేని ప్రాథమిక విద్య, వయోజనులు-యువతకు విద్య, నాణ్యమైన విద్య - వీటిని సమగ్ర లక్ష్యాలుగా పెట్టింది (వివరాలు "అంతర్జాతీయ ఒడంబడికలు, విధానాలు" అధ్యాయంలో).
- మన దేశం రెండు దశాబ్దాలుగా కృషి చేస్తోంది. విద్యా హక్కు చట్టం 2009 ద్వారా 6-14 ఏళ్ల వారందరికీ ప్రవేశం లభిస్తోంది; 8 ఏళ్ల ప్రాథమిక విద్య పూర్తి చేయడాన్ని చట్టం ప్రోత్సహించింది.
- ఇంకా మారాల్సిన పరిస్థితులు: ప్రతి పిల్లవాడికి సరైన భవన సదుపాయాలు, ఉపాధ్యాయుల నియామకం, ప్రైవేటు బడుల అధిక ఫీజులు, ప్రభుత్వ బడుల్లో సరైన వసతులు; గ్రామీణ, పట్టణ, మురికివాడల పిల్లలకు సరైన సౌకర్యాలు. కులం, మతం, లింగంతో సంబంధం లేకుండా అందరికీ గుణాత్మక విద్య అందాలి.
నాణ్యత, సమానత్వ పరిస్థితి
- అందరికీ విద్య లక్ష్యాల మధ్యంతర ప్రగతి నివేదిక (2005) సమానతకు సంబంధించిన అవసరాలను వేరుగా పరిగణించాలని సూచించింది. ప్రాథమిక స్థాయిలో లింగ వివక్ష లేకుండా విద్య అందుతోంది.
- ఆవాస ప్రాంతాల్లో 1 కి.మీ. లోపు బడి లేనిచోట I-V ప్రాథమిక బడులు, 3 కి.మీ. పరిధిలో 92% ప్రాథమికోన్నత (VI-VIII) బడులు ఏర్పాటయ్యాయి. బడి బయటి పిల్లల సంఖ్య తగ్గింది.
- కొత్త సవాళ్లు: అన్ని సామాజిక వర్గాలకు ఉపాధ్యాయుల కొరత; నాణ్యమైన బోధనాభ్యసన ప్రక్రియలు; అభ్యసన ఫలితాలు. బడి వ్యవస్థలో సమానత తక్కువగా ఉంటే, నమోదు పెంచడానికి, తర్వాతి తరాలకు విద్య అందించడానికి తల్లిదండ్రులు, సమాజం ఆశయాలు దృష్టిలో పెట్టుకోవాలి.
- ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదైన మధ్యాహ్న భోజన కార్యక్రమం నిలుపుదలకు (రిటెన్షన్) సహాయపడింది.
- విద్యార్థుల ప్రగతి సమానంగా ఉందా అని తెలుసుకోవడానికి III, V, VIII తరగతుల స్థాయిలో జాతీయ సాధన సర్వేలు (NAS) మూడుసార్లు జరిగాయి. ఇలాంటి అభ్యసన కొలతలు జాతీయ, అంతర్జాతీయ విద్యా లక్ష్యాల సాధనకు చాలా ముఖ్యం.
భౌతిక (పరిమాణాత్మక) పెంపుదల
- ప్రాథమిక విద్యను ప్రోత్సహించడంలో జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ఒక ముఖ్య ఘట్టం. సార్వత్రిక నమోదు, సార్వత్రిక నిలుపుదల, గుణాత్మక విద్య అవసరాన్ని అది చెప్పింది; దాని అమలులో భాగంగానే నల్లబల్ల పథకం, అనియత విద్య వచ్చాయి.
- మహిళలకు చేయూతగా మహిళా సమాఖ్య (1989) వచ్చింది; ఇదీ 1986 విధానం నుంచే పుట్టింది. తర్వాత జిల్లా స్థాయిలో జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమాలు రూపొందాయి.
- DPEP తొలి దశలో మహిళా అక్షరాస్యత జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ ఉన్న జిల్లాలను ఎంచుకున్నారు. తర్వాత రెండో, మూడో, నాలుగో దశల్లో విస్తరించింది.
- సర్వేల ప్రకారం రెండు వరండాలు ఉన్న గదులు పెరిగాయి; అన్ని బడుల్లో 3/4 వంతు బడులకు తాగునీటి వసతి, 60% బడుల్లో మరుగుదొడ్లు వచ్చాయి; మధ్యాహ్న భోజనం అన్ని బడుల్లో అందుతోంది. ఉచిత బియ్యం పంపిణీకి బదులుగా వచ్చిన మధ్యాహ్న భోజన పథకం నమోదు పెంచడానికి తోడ్పడింది.
- తల్లిదండ్రుల అక్షరాస్యత, భవన నిర్మాణం వంటి కార్యక్రమాలు ప్రగతికి తోడ్పడుతున్నాయి. నిబద్ధత ఉన్న అధికారులు, సంస్థలు, తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులు, సముదాయాలు అందరూ ప్రాథమిక విద్యలో భాగస్వాములు.
| బడుల సంఖ్య | ప్రాథమిక పాఠశాలలు | మాధ్యమిక పాఠశాలలు |
|---|---|---|
| 1995-96 | 5,90,421 | 1,71,216 |
| 2005-06 | 7,72,568 | 2,88,493 |
| శాతం పెరుగుదల | 31% | 68% |
ఆర్థిక అంశాలు
- DPEP నుంచి SSA వరకు ఎన్నో కార్యక్రమాలు వచ్చినా ప్రాథమిక విద్యపై వ్యయం సరిపోలేదు. 1996 నుంచి స్థూల జాతీయోత్పత్తిలో (GDP) సుమారు 2% మాత్రమే ప్రాథమిక విద్యకు కేటాయించారు; ఈ నిష్పత్తి 3% కంటే తక్కువ. ఈ విషయాన్ని కొఠారీ కమిషన్ (1966), CABE (2006) కూడా చెప్పాయి.
- ప్రాథమిక విద్యకు నిధులు 1995-96 లో 18 వేల కోట్ల నుంచి 2005-06 లో 57 వేల కోట్ల రూపాయలకు పెరిగాయి. కానీ ఈ పెరుగుదల అంతటా సమానంగా లేదు.
- 2001 నుంచి 2005-06 మధ్య మొత్తం విద్యా వ్యయంలో కేంద్ర వాటా 1/10 వంతు (12%) నుంచి 1/4 వంతు (25%) కు పెరిగింది.
- వనరుల కొరత ఉన్నా కేంద్రం ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలు, బయటి సహాయం ద్వారా వనరులు సమకూర్చి సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్యకు అందించాలి.
- 2004 లో అన్ని కేంద్ర పన్నులపై 2% విద్యా సెస్సు విధించారు; దాని ద్వారా 2004-05 లో 5000 కోట్ల రూపాయలు వచ్చాయి. ప్రాథమిక విద్య కోసం రద్దు కాని (నాన్-లాప్సబుల్) నిధి ఏర్పడింది; ఆ నిధిని SSA, మధ్యాహ్న భోజన పథకం (జాతీయ పోషకాహార కార్యక్రమం) ద్వారా వాడారు.
సామాజిక, సాంస్కృతిక అంశాలు
- విద్య సామాజిక, ఆర్థిక, నైపుణ్య, జీవన అవకాశాలతో ముడిపడి ఉంటుంది. తక్కువ సాధన, బడి మానేయడం వంటివి బడి మీద ప్రభావం చూపకపోవచ్చు; కానీ బడి కార్యక్రమాల రూపకల్పనలో సమానత్వాన్ని పరిగణించాలి.
- విద్యలో సమానత్వం పెంచడం ఇతర విధానాల మీదా ఆధారపడి ఉంటుంది: ఆరోగ్యం, గృహ నిర్మాణం, సంక్షేమం, న్యాయం, సామాజిక అభివృద్ధి. ఇవన్నీ పూర్తిగా అమలైతేనే విద్యార్థికి గుణాత్మక విద్య అందుతుంది.
- భాషకు సంబంధించిన అంశాలు (ప్రాంతీయ భాష బోధనా మాధ్యమం, త్రిభాషా సూత్రం) "విద్యలో సవాళ్లు, భాషా అంశాలు, సమాజ భాగస్వామ్యం" అధ్యాయంలో ఉన్నాయి.
పరీక్ష కోణం: EFA మధ్యంతర నివేదిక 2005: సమానత అవసరాలను వేరుగా చూడాలి. NAS = III, V, VIII తరగతుల్లో, మూడుసార్లు. బడుల పెరుగుదల 1995-96 → 2005-06: ప్రాథమిక 31%, మాధ్యమిక 68%. ప్రాథమిక విద్యా నిధులు 18 వేల కోట్లు → 57 వేల కోట్లు. కేంద్ర వాటా 12% → 25%. 2004: 2% విద్యా సెస్సు → 2004-05 లో 5000 కోట్లు. DPEP తొలి దశ = మహిళా అక్షరాస్యత తక్కువ జిల్లాలు.
మెమొరీ కోడ్: సంఖ్యల గొలుసు "31 - 68" (బడుల పెరుగుదల: ప్రాథమిక, మాధ్యమిక), "18 → 57" (వేల కోట్ల నిధులు), "1/10 → 1/4" (కేంద్ర వాటా), "2% సెస్సు → 5000 కోట్లు" (2004). NAS తరగతులు "3-5-8".