అక్షరాస్యత, విద్య: హక్కుగా ఎందుకు?
- పాలో ఫ్రెయిరీ (1973) ప్రకారం అక్షరాస్యత అంటే కేవలం చదవడం, రాయడం కాదు; అర్థం చేసుకునే సామర్థ్యం ఉండటం, రాతపూర్వకంగా భావప్రసారం చేయగలగడం.
- అక్షరాస్యత అంటే సృజనాత్మకతను పెంచే వైఖరి, మళ్లీ సృష్టించే వైఖరి, స్వీయ పరివర్తనలో మార్పు అని కూడా చెప్పవచ్చు.
- ప్రజలు అన్ని మానవ హక్కులు పొందడానికి విద్య చాలా అవసరం. విద్య సాంఘిక గుర్తింపుకు, వ్యక్తిగత గుర్తింపుకు తోడ్పడుతుంది; దేశాభివృద్ధికి, ఆర్థిక ప్రగతికి ముఖ్య సాధనం. హక్కులపై అవగాహన ఇచ్చి సమాజంలో అన్యాయాన్ని, వివక్షను తొలగిస్తుంది. జీవించే హక్కులో విద్య కూడా భాగమే. విద్య లేకుండా గౌరవం ఉండదు; సంక్షేమ రాజ్యం అనే భావన పూర్తిగా సాధించడంలో విద్యదే ముఖ్య బాధ్యత.
అంతర్జాతీయంగా విద్యా హక్కు
- 1948 సార్వత్రిక మానవ హక్కుల ప్రకటన, దాని ఆర్టికల్ 26: ప్రతి ఒక్కరికీ విద్యా హక్కు ఉంటుంది. ప్రాథమిక దశలో ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ఇవ్వాలి. విద్య వ్యక్తిత్వ సంపూర్ణ వికాసానికి, ప్రాథమిక స్వేచ్ఛల పట్ల గౌరవానికి, జాతులు-మతాల మధ్య సహనం, స్నేహానికి తోడ్పడాలి. పిల్లల అభివృద్ధికి, ఆత్మవిశ్వాసానికి విద్యా సౌలభ్యం అవసరం.
- విద్యా హక్కుకు ప్రాథమిక ఆధారం ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక హక్కుల అంతర్జాతీయ ఒడంబడిక (ICESCR, 1966) లోని ఆర్టికల్స్ 13, 14.
- విద్యా హక్కును వెలుగులోకి తెచ్చిన ఇతర ఒప్పందాలు: మహిళలపై అన్ని రకాల వివక్షల నిర్మూలన ఒడంబడిక (CEDAW, 1979), బాలల హక్కుల ఒడంబడిక (CRC, 1989), మానవ హక్కులపై ఆఫ్రికన్ శాసనం (1981), యూరప్ మండలి మానవ హక్కుల విద్యపై ప్రకటనలు.
- 1988 లో వచ్చిన ఒక అదనపు ప్రోటోకాల్ 16 నవంబర్ 1999 న అమల్లోకి వచ్చింది. విద్యా హక్కుతో పాటు సాంఘిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక హక్కులను ప్రోత్సహించే బాధ్యత రాష్ట్రాలదేనని, వివక్ష లేకుండా రక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలని అది చెప్పింది.
- ఈ ఒడంబడికల పూర్తి వివరాలు "అంతర్జాతీయ ఒడంబడికలు, విధానాలు" అధ్యాయంలో ఉన్నాయి.
ఆర్టికల్ 13 (ICESCR) చెప్పేది
- ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యకు ప్రాధాన్యం.
- సెకండరీ విద్య ఉచితంగా, అందుబాటులో, సౌలభ్యంగా ఉండాలి.
- ఉన్నత విద్య అందరికీ అందుబాటులో, సౌలభ్యంతో ఉండాలి.
- ప్రాథమిక విద్య పూర్తి చేయలేనివారికి కనీస (బేసిక్) విద్య.
- ఆర్టికల్ 13 హక్కుల గురించి చెప్పినా వాటిపై వివరణ తక్కువ. అందుకే ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక హక్కుల కమిటీ ఆర్టికల్ 13 ను వివరిస్తూ "4A" చట్రం చెప్పింది.
4A చట్రం: ఇక్కడ వివరించిన మూడు అంశాలు
| అంశం | అర్థం |
|---|---|
| అందుబాటు (అవైలబిలిటీ) | ఉచిత విద్య కోసం ప్రభుత్వం సరైన భవనాలు, సదుపాయాలు, శిక్షణ పొందిన ఉపాధ్యాయులను ఏర్పాటు చేయడం |
| సౌలభ్యం (యాక్సెసిబిలిటీ) | విద్యా వ్యవస్థలో వివక్ష లేకుండా, అనుకూల విధానాలు, సౌలభ్యాలను అట్టడుగు వర్గాలకు అందించడం |
| ఆమోదయోగ్యత (యాక్సెప్టబిలిటీ) | వివక్ష లేని, సాంస్కృతికంగా తగిన, మంచి నాణ్యత కలిగిన, సురక్షితమైన విద్య; సమాజ అవసరాలకు తగిన, సమాజం ఆమోదించే పాఠ్యాంశాలు |
రాజ్యాల మూడు బాధ్యతలు
ఒక దేశం విద్యా ఒప్పందాన్ని ఆమోదిస్తే విద్యా హక్కును గౌరవించే, రక్షించే బాధ్యత దానిదే:
- గౌరవం (రెస్పెక్ట్): విద్యా హక్కులో జోక్యం చేసుకోకుండా తగినంత స్వేచ్ఛ ఇవ్వడం.
- రక్షణ (ప్రొటెక్ట్): అమ్మాయిలను బడికి వెళ్లకుండా తల్లిదండ్రులు గానీ, ఇతరులు గానీ అడ్డుకోకుండా చూడటం; దాన్ని నిరోధించడానికి చట్టబద్ధమైన చర్యలు.
- పరిపూర్ణత / నెరవేర్చడం (ఫుల్ఫిల్): విద్యా హక్కును పూర్తిగా అమలు చేయడానికి తగిన చర్యలు; మైనారిటీలు, వివిధ సంస్కృతుల వారి కోసం ప్రత్యేక చర్యలు. ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక హక్కులు కూడా విద్యా హక్కు సాధనకు తోడ్పడతాయి.
కనీస బాధ్యత, సరైన చర్యలు
- కనీస బాధ్యత: వివక్ష లేకుండా బాలబాలికలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య. తల్లిదండ్రులకు తగిన బడిని ఎంచుకునే స్వేచ్ఛ, విద్యాసంస్థల్లో వ్యక్తుల స్వేచ్ఛను కాపాడే ఏర్పాట్లు.
- అందుబాటులో ఉన్న వనరులను గరిష్ఠంగా వాడుకుని హక్కును నెరవేర్చాలి. వనరులు లేవని హక్కు అమలు చేయకపోవడాన్ని సాకుగా తీసుకోకూడదు. వెనుకడుగు (తిరోగమన) చర్యలు చేయకూడదు; అమల్లో ఉన్నదాన్ని వెనక్కి తీసుకోకూడదు.
- రాష్ట్రాలు హక్కును ఉల్లంఘిస్తే చట్టపరమైన చర్యలు తీసుకోవాలి. ఉల్లంఘనలను ఎప్పటికప్పుడు రిపోర్ట్ చేయాలి.
- కొన్ని దేశాల్లో వనరుల కొరత, రాజకీయ శక్తుల వల్ల అమలు కావడం లేదు; కొన్ని దేశాల రాజ్యాంగాల్లో విద్యా హక్కు ప్రస్తావనే లేదు. వెనుకబడిన, వివక్షకు గురయ్యే సమూహాలకు విద్య అందుబాటులో లేదు. కాబట్టి విద్యా హక్కుపై అవగాహన పెంచి, దాన్ని ఎలా వాడుకోవాలో నేర్పాలి.
భారతదేశంలో విద్యా హక్కు
- విద్య ప్రతి ఒక్కరి ప్రాథమిక హక్కు; ప్రజాస్వామ్యం విజయవంతం కావడానికి విద్య తప్పనిసరి. వ్యక్తిగత అభివృద్ధికి, దేశాభివృద్ధికి విద్య తోడ్పడుతుంది.
- రాజ్యాంగం మొదట విద్యను మూడో భాగం (ప్రాథమిక హక్కులు) లో కాకుండా నాలుగో భాగం (ఆదేశిక సూత్రాలు) లో చేర్చింది. 60 ఏళ్లు గడిచినా ఆదేశాలకు తగిన చర్యలు జరగలేదు; ఆ దశలో దేశంలో 40% నిరక్షరాస్యులు ఉన్నారు.
- ఉన్నికృష్ణన్ కేసు తీర్పు: 6-14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్య వారి ప్రాథమిక హక్కు.
- అన్ని వైపుల నుంచి డిమాండ్ పెరగడంతో 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002) ద్వారా అధికరణ 21A చేర్చి 6-14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను ప్రాథమిక హక్కు చేశారు.
- విద్యా హక్కు చట్టం 2009 బిల్లును రాజ్యసభలో డిసెంబర్లో ప్రతిపాదించారు; 26 ఆగస్టు 2009 న రాష్ట్రపతి ఆమోదించారు; 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
విద్యా హక్కు చట్టం 2009: సార్వత్రికతకు సంబంధించిన ముఖ్య లక్షణాలు
చట్టం పూర్తి వివరాలు "జాతీయ చట్టాలు: RCI, PWD, నేషనల్ ట్రస్ట్, RTE, RPwD" అధ్యాయంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ముఖ్యాంశాలు మాత్రమే:
| లక్షణం | వివరం |
|---|---|
| ఎవరికి? | 6-14 ఏళ్ల బాలబాలికలకు ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య |
| బోర్డు పరీక్ష | ప్రాథమిక విద్య పూర్తయ్యే వరకు బోర్డు పరీక్ష అవసరం లేదు |
| సర్టిఫికెట్ | 8వ తరగతి వరకు చదివిన తర్వాత |
| ఉపాధ్యాయుల అర్హత | ఉద్యోగంలో చేరాక 5 ఏళ్లలో వృత్తి అర్హత పొందాలి; లేకపోతే ఉద్యోగం కోల్పోతారు |
| మౌలిక సదుపాయాలు | 3 ఏళ్లలో ఏర్పాటు చేయాలి; లేకపోతే గుర్తింపు రద్దు |
| రిజర్వేషన్ | ప్రైవేటు, ఇతర బడుల్లో ఆర్థికంగా వెనుకబడినవారికి 25% |
| నిర్వహణ కమిటీ | సభ్యుల్లో 75% తల్లిదండ్రులు / సంరక్షకులు |
| నిధులు | కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఆర్థిక భారం పంచుకుంటాయి |
| బలహీన వర్గాలు | ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన కనీస వార్షిక ఆదాయ పరిమితి కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్న కుటుంబాల పిల్లలు |
| గుర్తింపు | ప్రతి బడికీ ప్రభుత్వ గుర్తింపు తప్పనిసరి; కనీస సౌకర్యాలు, సరైన ఉపాధ్యాయ-విద్యార్థి నిష్పత్తి, అర్హత ఉన్న ఉపాధ్యాయులు |
| ప్రత్యేక వర్గ బడులు | కేంద్రీయ విద్యాలయాలు, సైనిక పాఠశాలలు, నవోదయ పాఠశాలలు వంటివి |
- ప్రమాణాలు పెంచడం, వివక్ష తొలగించి సమానత్వం పెంచడం అనే సూత్రం మీద ఈ చట్టం ఆధారపడింది. భయం, ఆందోళన లేని వాతావరణంలో విద్యార్థుల హక్కును కాపాడుతుంది.
విద్యా హక్కు వల్ల ప్రయోజనాలు
- ఇది అధికారిక హక్కు; వెనుకబడిన వర్గాలకు, పేదలకు చేయూత.
- విద్యా హక్కు ద్వారా ఇతర హక్కుల గురించి తెలుసుకోవచ్చు.
- వ్యక్తిత్వ సంపూర్ణ వికాసానికి దోహదం.
- ప్రాథమిక విద్య పొందలేకపోయినవారికి విద్యా హక్కు ఒక ప్రాథమిక హక్కుగా నిలుస్తుంది.
- సామర్థ్యాల ఆధారంగా ఉన్నత విద్యలో సమీప్యత.
- తల్లిదండ్రులు మతం, వర్ణంతో సంబంధం లేకుండా ఏ బడిలోనైనా పిల్లలను చేర్చవచ్చు.
- వ్యక్తులు స్వేచ్ఛగా విద్యాసంస్థలు స్థాపించవచ్చు; కనీస ప్రమాణాలు పాటిస్తూ బడులు నడపవచ్చు.
సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం: ఆరు కోణాలు
విద్య సామాజిక మార్పుకు శక్తిమంతమైన సాధనం. బడిలో సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం రాజ్యాంగం చూపిన దిశలో పాఠ్యప్రణాళిక ద్వారా, విద్యాసంస్థల ద్వారా పెరగాలి; బడి చదువు ముగిసిన తర్వాత కూడా విద్యార్థి వాటిని అర్థం చేసుకునే స్థితిలో ఉండాలి. దీనికోసం ఆరు కోణాలపై దృష్టి పెట్టాలి:
- లింగం
- ఆర్థిక తేడాలు
- షెడ్యూల్డ్ కులాలు, తెగలు
- సాంస్కృతిక అంశాలు
- వైకల్యం
- గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలు
ఈ అంశాలన్నింటినీ పాఠ్యప్రణాళికలో చేర్చితే పిల్లల్లో ఆత్మవిశ్వాసం పెరుగుతుంది. సుస్థిర అభివృద్ధి అంటే మానవ, సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధి.
పరీక్ష కోణం: సార్వత్రిక మానవ హక్కుల ప్రకటన 1948, ఆర్టికల్ 26 = విద్యా హక్కు. ICESCR 1966, ఆర్టికల్స్ 13, 14 = విద్యా హక్కుకు ప్రాథమిక ఆధారం. CEDAW 1979, CRC 1989. 4A చట్రంలో అందుబాటు, సౌలభ్యం, ఆమోదయోగ్యత. రాజ్యాల బాధ్యతలు: గౌరవం, రక్షణ, నెరవేర్చడం. ఉన్నికృష్ణన్ కేసు → 86వ సవరణ 2002 → అధికరణ 21A → RTE 2009 (ఆమోదం 26 ఆగస్టు 2009, అమలు 1 ఏప్రిల్ 2010). "వనరుల కొరత" సాకు కాదు.
మెమొరీ కోడ్: అంతర్జాతీయ వరుస "48 - 66 - 79 - 89" = మానవ హక్కుల ప్రకటన (ఆర్టికల్ 26) → ఆర్థిక-సామాజిక హక్కుల ఒడంబడిక (13, 14) → మహిళలు (CEDAW) → బాలలు (CRC): "మా-ఆ-మ-బా". బాధ్యతలు "గౌ-ర-నె": గౌరవం, రక్షణ, నెరవేర్చడం. భారత్ వరుస "ఉ-86-21A-RTE".