వివిధ దేశాల పురోగతిని, నిర్దిష్ట సమస్యలను పరిశోధించి నివేదికలు, విధానాలు రూపొందించాలని అంతర్జాతీయంగా అంగీకరించారు. పాఠశాల స్థాయిలో హక్కుల ఆధారిత సమ్మిళిత విద్యకు అన్ని పాఠశాలల్లో సదుపాయాలు, విద్యార్థులకు-ఉపాధ్యాయులకు నాణ్యమైన వాతావరణం, వ్యవస్థ స్థాయిలో అభివృద్ధి అవసరం. అందుకే మొత్తం విద్యారంగంలో ఒక క్రమబద్ధమైన విధానం (సిస్టమాటిక్ అప్రోచ్) అనుసరించాలి.
హక్కుల ఆధారిత నమూనా అంటే?
- అంతర్జాతీయ మానవ హక్కుల ప్రమాణాల ఆధారంగా రూపొందిన, కార్యక్రమాలను పద్ధతిగా ప్లాన్ చేయడానికి వాడే చట్రమే హక్కుల ఆధారిత నమూనా.
- సమ్మిళిత విద్యకు ఇది పదునైన సాధనం: లింగ సమస్యలు, పాఠ్యప్రణాళికలో వివక్ష లేకపోవడం, సరైన వాతావరణంలో విద్యార్థి కేంద్రిత బోధన-అభ్యసన పద్ధతులు, భాగస్వాములందరి భాగస్వామ్యం, సమగ్ర (హోలిస్టిక్) విధానం - ఇవన్నీ దీనితో సాధ్యం.
- ప్రమాణాలను సేవ అందించే కోణం నుంచి కాకుండా మానవ హక్కుల కోణం నుంచి అభివృద్ధి చేయాలి.
- UNICEF ప్రకారం హక్కుల ఆధారిత నమూనాతో పిల్లలందరికీ విద్య అందిస్తే లింగ వివక్ష సమస్య కూడా పరిష్కారమవుతుంది.
- ఈ విధానం సమగ్రమైనది; పౌర, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక హక్కులన్నింటినీ పరిగణిస్తుంది.
PANEL సూత్రాలు
హక్కుల ఆధారిత విధానం ముఖ్య సూత్రాలను PANEL అనే సంక్షిప్త రూపంలో చెబుతారు:
| అక్షరం | సూత్రం | అర్థం |
|---|---|---|
| P | భాగస్వామ్యం | లబ్ధిదారులు, స్థానిక సంఘాలు, పౌర సమాజం, మైనారిటీలు, మహిళలు అందరికీ చురుకైన, స్వేచ్ఛాయుత, అర్థవంతమైన భాగస్వామ్యం |
| A | జవాబుదారీతనం | అన్ని స్థాయిల్లో జవాబుదారీతనం, పారదర్శకత; హక్కులు ఉల్లంఘిస్తే పరిష్కార మార్గాలు |
| N | వివక్ష లేకపోవడం, సమానత్వం | పక్షపాతం లేకుండా అందరినీ సమానంగా చూడటం |
| E | సాధికారత | ప్రజలు తమ హక్కులు తెలుసుకుని, వాటిని పొందే శక్తి, సామర్థ్యం |
| L | చట్టబద్ధత / మానవ హక్కుల ప్రమాణాలతో అనుసంధానం | హక్కులను చట్టపరంగా అమలు చేయగల హక్కులుగా గుర్తించడం |
- హక్కుదారులు, బాధ్యత వహించేవారు: ఈ విధానం హక్కుదారులను, బాధ్యత వహించేవారిని గుర్తిస్తుంది. బాధ్యత వహించేవారికి రెండు రకాల బాధ్యతలు:
- సానుకూల బాధ్యత - హక్కులు అమలయ్యేలా చర్యలు తీసుకోవడం.
- ప్రతికూల బాధ్యత - హక్కుల ఉల్లంఘనకు దూరంగా ఉండటం.
- బాధ్యత వహించేవారిలో వ్యక్తులు, ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు, రుణదాతలు, ప్రైవేటు సంస్థలు ఉంటారు. ప్రాథమిక బాధ్యత రాష్ట్రాలు, ప్రభుత్వాలదే. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు వనరులు, సామర్థ్యం పెంచడానికి అంతర్జాతీయ సహకారం కూడా అవసరం.
- హక్కుల ఆధారిత విద్య అంటే: (1) అంతర్జాతీయ మానవ హక్కుల ప్రమాణాల జ్ఞానాన్ని విద్యా కార్యక్రమాల ద్వారా తెలియజేయడం; (2) జాతీయ స్థాయిలో ఈ ప్రమాణాల ఆచరణకు చర్యలు, నైపుణ్యాలు, సామర్థ్యాల అభివృద్ధి.
హక్కుల ఆధారిత విధానాన్ని బలపరిచే మానవ హక్కుల సూత్రాలు
హక్కుల ఆధారిత విధానంపై UN ఉమ్మడి అవగాహన (2003) మానవ హక్కుల ఆరు సూత్రాలను పేర్కొంది; కొన్ని ఆధారాలు సాధికారతను ఏడో సూత్రంగా చేర్చుతాయి. ఇవి చట్టాల అభివృద్ధికి, సమ్మిళిత విద్య ఆచరణకు తోడ్పడతాయి:
- సార్వత్రికత, అన్యాక్రాంతం కాకపోవడం - మానవ హక్కులు ప్రపంచంలో ప్రతిచోటా ప్రతి వ్యక్తికీ ఉంటాయి; ఎవరూ వాటిని స్వచ్ఛందంగా వదులుకోలేరు, ఇతరులు లాక్కోలేరు.
- విభజించలేనితనం - సాంస్కృతిక, పౌర, ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక హక్కులన్నీ ప్రతి వ్యక్తి గౌరవానికి అంతర్గతంగా అవసరం.
- పరస్పర ఆధారం, పరస్పర సంబంధం - ఒక హక్కు అమలు తరచూ పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా ఇతర హక్కులపై ఆధారపడుతుంది.
- సమానత్వం, వివక్ష లేకపోవడం - ఏ రకమైన వివక్ష లేకుండా అందరూ హక్కులకు అర్హులు.
- భాగస్వామ్యం, సమ్మిళితం - పౌర, సామాజిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక అభివృద్ధిలో అందరికీ స్వేచ్ఛాయుత, చురుకైన, అర్థవంతమైన భాగస్వామ్యం.
- జవాబుదారీతనం, చట్ట పాలన - అన్ని స్థాయిల్లో జవాబుదారీతనం పెంచడం, చట్ట పాలనను గౌరవించడం.
కొన్ని ఆధారాలు చేర్చే ఏడో సూత్రం: సాధికారత - ప్రజలు తమ హక్కులు వాడుకుని సామర్థ్యాలు పెంచుకునే ప్రక్రియ; దీని ద్వారా మెరుగైన జీవితం, సమాజ అభివృద్ధి.
ఈ సూత్రాలన్నీ వైకల్యం ఉన్న పిల్లల విద్యను ప్రోత్సహించడానికి అవసరం; వీటి ద్వారా వారు ఇతర హక్కులను కూడా పొందుతారు.
బాలల హక్కులు, వైకల్యం: విద్యా హక్కు బాధ్యతలు
- బాలల హక్కుల ఒడంబడిక (CRC), వైకల్యం ఉన్నవారి హక్కుల ఒడంబడిక (CRPD) ప్రకారం సాధారణ వ్యక్తులకు ఉన్న ప్రతి హక్కూ వైకల్యం ఉన్నవారికీ వర్తిస్తుంది. CRC లో ఆర్టికల్ 28 (అందరికీ విద్య, ఉచిత నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య, మధ్యలో మానేయడం తగ్గించడం), ఆర్టికల్ 29 (విద్య ఉద్దేశాలు) విద్యకు సంబంధించినవి; CRPD ఆర్టికల్ 24 అన్ని స్థాయిల్లో సమ్మిళిత విద్య గురించి చెబుతుంది (ఇతర ఆర్టికల్స్ అంతర్జాతీయ ఒడంబడికల అధ్యాయంలో).
- బాలల హక్కుల కమిటీ నాలుగు సాధారణ సూత్రాలు గుర్తించింది: వివక్ష లేకపోవడం, పిల్లవాడి ఉత్తమ ప్రయోజనాలు, జీవించే-అభివృద్ధి చెందే హక్కు, పిల్లవాడి అభిప్రాయాలకు గౌరవం.
- ప్రభుత్వాలకు విద్యా హక్కు విషయంలో మూడు బాధ్యతలు:
| బాధ్యత | ఏం చేయాలి? |
|---|---|
| నెరవేర్చడం | నాణ్యమైన సమ్మిళిత విద్య కోసం భౌతిక మార్పులు, రవాణా సౌకర్యం, పాఠ్యప్రణాళికలో అవసరమైన మార్పులు, పరికరాలు, వనరులు కల్పించడం |
| గౌరవించడం | వివిధ వర్గాల పిల్లలకు సమాన అవకాశం; వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు పాఠశాలకు రాకుండా అడ్డుకునే విధానాలను నిరోధించడం |
| రక్షించడం | పాఠశాలలో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలను హింస నుంచి, ఉపాధ్యాయుల వేధింపుల నుంచి కాపాడే వాతావరణం కల్పించడం |
- సమ్మిళిత విద్య లక్ష్యాల కోసం ప్రభుత్వాలు, ప్రతినిధులు చేయాల్సినవి: ప్రస్తుత విధానాలు మెరుగుపరచడం; ప్రతి పాఠశాలకు నిధులు; భవనాల్లో మార్పులు; వనరుల కేంద్రాల ఏర్పాటు; అందరూ పాల్గొనే సమ్మిళిత పాఠశాల సంస్కృతి; తల్లిదండ్రులు పిల్లలను పాఠశాలకు పంపేలా తోడ్పాటు; కలిసి చదివే అవకాశాల ద్వారా సహకార భావం, విలువలు; సమాజ ఆధారిత సమ్మిళిత విద్య ద్వారా గౌరవం, అంగీకారం పెంచడం.
హక్కుల ఆధారిత విధానం ఉపయోగాలు
- వ్యక్తుల హక్కులను, నిర్వర్తించాల్సిన బాధ్యతలను స్పష్టంగా గుర్తిస్తుంది.
- జవాబుదారీతనం, పారదర్శకత పెంచుతుంది; అసమానతలు తొలగిస్తుంది.
- సమాన అవకాశాలు, న్యాయం పెంచుతుంది; జాతీయ విధానంలో సంస్థాగత మార్పులకు దారి తీస్తుంది.
- అర్థవంతమైన, వివక్ష లేని బోధన-అభ్యసనకు, మంచి అభ్యసన వాతావరణానికి దారి తీస్తుంది.
- స్థానిక వనరులను వినియోగించుకుని సమాజ భాగస్వామ్యం ద్వారా సాధికారత పెంచుతుంది.
పరీక్ష కోణం: PANEL = భాగస్వామ్యం, జవాబుదారీతనం, వివక్ష లేకపోవడం-సమానత్వం, సాధికారత, చట్టబద్ధత. ప్రాథమిక బాధ్యత = ప్రభుత్వాలు. విద్యా హక్కు బాధ్యతలు 3: నెరవేర్చడం, గౌరవించడం, రక్షించడం. CRC విద్య = ఆర్టికల్ 28, 29; CRPD సమ్మిళిత విద్య = ఆర్టికల్ 24. ప్రమాణాలు సేవా కోణం నుంచి కాదు, మానవ హక్కుల కోణం నుంచి.
మెమొరీ కోడ్: విద్యా హక్కు బాధ్యతలు "నె-గౌ-ర" = నెరవేర్చు, గౌరవించు, రక్షించు. CRC విద్య "28 - 29" (హక్కు, ఉద్దేశం) - CRPD 24: "28 లో హక్కు, 29 లో ఉద్దేశం, 24 లో అందరం కలిసి".