సాధారణ తరగతిలో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలను కలిపి చదివించడానికి ఒక సహకార బృందం తప్పనిసరి. ఈ కొత్త భావనను అర్థం చేసుకోవడానికి రకరకాల సహకార వ్యూహాలు చర్చలో ఉన్నాయి. ఇవి పాఠశాల నిర్వాహకులు, ఉపాధ్యాయులు, వైకల్యం ఉన్న విద్యార్థులు - ముగ్గురికీ సహకారం అందేలా రూపొందుతున్నాయి.
- విద్య అభివృద్ధి ఎక్కువగా పాఠశాల నిర్వాహకులు, ఉపాధ్యాయుల సానుకూల లేదా ప్రతికూల వైఖరులపై ఆధారపడుతుంది. అందుకే వారి పాత్ర చాలా ముఖ్యం, బాధ్యత ఎక్కువ.
పాఠశాలలో, తరగతిలో బాధ్యులు ఎవరు?
| ఎవరు | పాత్ర |
|---|---|
| ప్రధానోపాధ్యాయుడు | పాఠశాల స్థాయిలో ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్న పిల్లల బోధన-అభ్యసనకు బాధ్యుడు |
| తరగతి ఉపాధ్యాయుడు | తరగతి గదిలో ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్న పిల్లల బోధన-అభ్యసన ప్రక్రియకు బాధ్యుడు; పాఠం అందరికీ అర్థమయ్యేలా ప్లాన్ చేస్తాడు |
| స్పెషల్ ఎడ్యుకేషన్ ఉపాధ్యాయుడు / వనరుల ఉపాధ్యాయుడు | పిల్లలను గుర్తించడం, పాఠశాలలో చేర్పించడం, కేసు చరిత్ర రాయడం, IEP తయారుచేయడం, రెమెడియల్ బోధన, తరగతి ఉపాధ్యాయుడికి సలహా, మధ్యాహ్న భోజన సమయంలో స్వయంగా తినలేని పిల్లలకు సహాయం |
| తోటి పిల్లలు (సహచర బృందం) | తరగతిలో ఉపాధ్యాయుడితో పాటు కీలక పాత్ర; భోజన విరామంలో సహాయం, సహకారం |
| తల్లిదండ్రులు | ఇంటి దగ్గర పాఠాన్ని మళ్ళీ చెప్పడం, ఉపాధ్యాయుడు ఇచ్చిన కార్యకలాపాలు పూర్తి చేయించడం |
- వనరుల గది (రిసోర్స్ రూమ్): పాఠశాలలో వనరుల వ్యక్తి (రిసోర్స్ పర్సన్)/వనరుల ఉపాధ్యాయుడు, ఒక ప్రత్యేక గది, పిల్లల అభ్యాసానికి కావలసిన బోధనోపకరణాలు సమకూర్చాలి.
- సంచార ఉపాధ్యాయుడు (ఇటినరెంట్ టీచర్): ఒక పాఠశాలలో వనరుల ఉపాధ్యాయుడు లేనప్పుడు వివిధ పాఠశాలలను సందర్శిస్తూ పిల్లలకు, ఉపాధ్యాయులకు సహాయం చేస్తాడు. (వనరుల, సంచార, ద్వంద్వ బోధన నమూనాల వివరాలు దృష్టి లోపం విద్య అధ్యాయంలో.)
- ఆంధ్రప్రదేశ్లో CWSN కోసం మండల స్థాయిలో భవిత కేంద్రాలు సమ్మిళిత విద్యా వనరుల కేంద్రాలుగా పనిచేస్తున్నాయి (సమగ్ర శిక్ష వివరాలు పథకాల అధ్యాయంలో).
- తోటి విద్యార్థులు అడిగి తెలుసుకుని సహాయం చేయాలి - "ఎలా సహాయం చేయాలి?" అని అడగడమే సరైన పద్ధతి; పట్టించుకోకపోవడం, దూరంగా ఉండటం తప్పు.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
తరగతి గదిలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల విద్యార్థుల బోధనాభ్యసనకు బాధ్యత వహించాల్సిన వారు.
- (1)తోటి పిల్లలు
- (2)తల్లిదండ్రులు
- (3)ప్రధానోపాధ్యాయులు
- (4)తరగతి ఉపాధ్యాయుడు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (4) తరగతి ఉపాధ్యాయుడు
సమ్మిళిత తరగతిలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల (CWSN) బోధన, అభ్యసనకు ప్రధాన బాధ్యత ఎవరిదో అడిగారు.
సమ్మిళిత విద్య (Inclusive Education)లో CWSN పిల్లలు సాధారణ తరగతిలోనే మిగతా పిల్లలతో కలిసి చదువుతారు. ఆ తరగతిలో రోజూ బోధించేది, పాఠాన్ని సవరించేది, మూల్యాంకనం చేసేది తరగతి ఉపాధ్యాయుడే. ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడు సహాయం చేస్తాడు, కానీ తరగతిలో బాధ్యత తరగతి ఉపాధ్యాయుడిదే. అందుకే సరైన జవాబు ఆప్షన్ (4) తరగతి ఉపాధ్యాయుడు.
తోటి పిల్లలు Peer Tutoring ద్వారా సహాయపడతారు, తల్లిదండ్రులు ఇంట్లో తోడ్పడతారు, ప్రధానోపాధ్యాయుడు పాఠశాల మొత్తం పర్యవేక్షిస్తాడు. వీరంతా సహకరించేవారే, కానీ తరగతిలో బోధనాభ్యసనకు నేరుగా బాధ్యత వహించేవారు కాదు.
గుర్తుంచుకోండి: సమ్మిళిత తరగతిలో CWSN బోధన బాధ్యత = తరగతి ఉపాధ్యాయుడు.
పాఠశాలలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల బోధనా అభ్యసన వీరి బాధ్యత
- (1)బోధనేతర సిబ్బంది
- (2)తోటి పిల్లలు
- (3)ప్రధానోపాధ్యాయులు
- (4)తల్లిదండ్రులు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (3) ప్రధానోపాధ్యాయులు
పాఠశాలలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల (CWSN) బోధనాభ్యసనానికి ఎవరు బాధ్యులు అని ప్రశ్న అడుగుతోంది.
పాఠశాలలో జరిగే ప్రతి విద్యా కార్యక్రమానికి అధిపతి ప్రధానోపాధ్యాయుడు. సమ్మిళిత విద్య (Inclusive Education) అమలులో CWSN ను చేర్చుకోవడం, ఉపాధ్యాయులకు బాధ్యతలు అప్పగించడం, వనరుల ఉపాధ్యాయుడితో (Resource Teacher) సమన్వయం, IEP అమలును పర్యవేక్షించడం ఆయన పనే.
కాబట్టి అధికారిక జవాబు ఆప్షన్ (3) ప్రధానోపాధ్యాయులు. పాఠశాల స్థాయిలో CWSN చదువుకు అంతిమ బాధ్యత ఆయనదే.
బోధనేతర సిబ్బంది (1) బోధన చేయరు. తోటి పిల్లలు (2) సహాయం చేస్తారు, కానీ బాధ్యత వారిది కాదు. తల్లిదండ్రులు (4) ఇంటి దగ్గర సహకరిస్తారు, పాఠశాలలో బోధన వారి బాధ్యత కాదు.
గుర్తుంచుకోండి: పాఠశాలలో ఏ బాధ్యత అయినా చివరికి ప్రధానోపాధ్యాయుడిదే.
క్రిందివానిలో స్పెషల్ ఎడ్యుకేటర్ బాధ్యత కానిది
- (1)బడిలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల నమోదు
- (2)మధ్యాహ్న భోజన సమయంలో చూసుకోవడం
- (3)కేస్హిస్టరీ రాయడం
- (4)అవార్డు కొరకు సిఫార్సు చేయడం
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (4) అవార్డు కొరకు సిఫార్సు చేయడం
ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడి (Special Educator) బాధ్యతల్లో లేనిది ఏదో ప్రశ్న అడుగుతోంది.
ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడు ఇంటింటి సర్వేలో దివ్యాంగ పిల్లలను గుర్తించి బడిలో చేర్పిస్తాడు. ప్రతి పిల్లవాడి నేపథ్యం, వైకల్యం, వైద్య వివరాలతో కేస్ హిస్టరీ రాస్తాడు. భోజన సమయంలో తనంతట తాను తినలేని పిల్లలకు సహాయం చేయడం, స్వయం సంరక్షణ నేర్పడం కూడా అతని పనిలో భాగం. అవార్డుల కోసం సిఫార్సు చేయడం మాత్రం అతని రోజువారీ విధుల్లో లేదు.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (4) అవార్డు కొరకు సిఫార్సు చేయడం.
నమోదు (1), మధ్యాహ్న భోజన సమయంలో చూసుకోవడం (2), కేస్ హిస్టరీ రాయడం (3) మూడూ దివ్యాంగ పిల్లల విద్య, సంరక్షణకు నేరుగా సంబంధించినవి. అవి ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడి బాధ్యతలే.
గుర్తుంచుకోండి: గుర్తింపు, నమోదు, కేస్ హిస్టరీ, సంరక్షణ = ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయుడి పని; అవార్డు సిఫార్సు కాదు.
ప్రత్యేక అవసరాలు కల్గిన విద్యార్థుల విద్యాభివృద్ధిలో ఉపాధ్యాయునితో పాటు తరగతి గదిలో వీరి పాత్ర కీలకం
- (1)ప్రధానోపాధ్యాయుడు
- (2)సమ వయస్కుల బృందం
- (3)తరగతి నాయకుడు
- (4)తల్లిదండ్రులు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (2) సమ వయస్కుల బృందం
ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్న పిల్లల (CWSN) చదువులో, తరగతి గది లోపల ఉపాధ్యాయుడితో పాటు ఎవరి పాత్ర కీలకమో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది. ‘తరగతి గదిలో’ అనే మాట ముఖ్యం.
సమ్మిళిత తరగతిలో సమవయస్కుల బృందం (Peer Group) చాలా పెద్ద పాత్ర పోషిస్తుంది. సహాధ్యాయి బోధన (Peer Tutoring), సహకార అభ్యసనం (Cooperative Learning), ‘బడ్డీ’ వ్యవస్థ ద్వారా తోటి పిల్లలు సహాయం చేస్తారు. దీనివల్ల ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్న పిల్లవాడు తరగతిలో అంగీకారం పొందుతాడు, ఆత్మవిశ్వాసం పెరుగుతుంది, సామాజిక నైపుణ్యాలు నేర్చుకుంటాడు. కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (2).
ప్రధానోపాధ్యాయుడు (1) బడి నిర్వహణ, వనరుల కల్పనలో ముఖ్యుడు, కానీ రోజూ తరగతిలో ఉండడు. తరగతి నాయకుడు (3) ఒక్కడే; తోటి పిల్లలందరి సహకారమే ఎక్కువ ఉపయోగం. తల్లిదండ్రులు (4) ఇంటి దగ్గర, IEP తయారీలో కీలకం, కానీ తరగతి గదిలో ఉండరు. ఇక్కడ చాలామంది (4) ఎంచుకుంటారు; ‘తరగతి గదిలో’ అనే మాటను మర్చిపోకండి.
గుర్తుంచుకోండి: తరగతి గదిలో టీచర్ తర్వాత ఉత్తమ సహాయకులు తోటి పిల్లలే.
మధ్యాహ్న భోజన సమయంలో పాఠశాలలోని ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలకు వీరి సహాయ సహకారాలు అవసరం
- (1)ఉపాధ్యాయులు
- (2)ప్రధానోపాధ్యాయులు
- (3)బోధనేతర సిబ్బంది
- (4)తోటి పిల్లలు / సమవయస్కులు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (4) తోటి పిల్లలు / సమవయస్కులు
మధ్యాహ్న భోజన విరామంలో ప్రత్యేక అవసరాల పిల్లలకు ఎవరి సహాయం ఎక్కువగా అవసరమో ప్రశ్న అడుగుతోంది.
భోజన సమయంలో పిల్లలంతా కలిసి ఉంటారు; అక్కడ ఎక్కువ దగ్గరగా ఉండేది తోటి పిల్లలే (Peer Group). సమ్మిళిత విద్యలో తోటి సహాయం (Peer Support), జతగాడి విధానం (Buddy System) ముఖ్యమైన వ్యూహాలు: ప్లేటు తెచ్చి ఇవ్వడం, చేతులు కడుక్కోవడానికి తీసుకెళ్లడం, కలిసి కూర్చుని తినడం. దీనివల్ల సహాయంతో పాటు స్నేహం, సామాజిక సమ్మిళితం కూడా పెరుగుతాయి.
కాబట్టి సరైన సమాధానం ఆప్షన్ (4) తోటి పిల్లలు / సమవయస్కులు.
ఉపాధ్యాయులు (1), ప్రధానోపాధ్యాయులు (2), బోధనేతర సిబ్బంది (3) పర్యవేక్షణ చేస్తారు, అవసరమైనప్పుడు సహాయం చేస్తారు. కానీ భోజన సమయంలో ప్రతి క్షణం పక్కనే ఉండి సహజంగా సహకరించేది తోటి పిల్లలే.
గుర్తుంచుకోండి: భోజన, ఆట సమయాల్లో → Peer Support / Buddy System.
విద్యార్థులు ప్రత్యేక అవసరాలు కలిగిన తోటి విద్యార్థులకు ఎలా సహాయం చేయాలి.
- (1)వారి అవసరాలను పట్టించుకోకూడదు
- (2)వారికి దూరంగా ఉండాలి.
- (3)ఏ సహాయం కావాలని అడగాలి.
- (4)ఏమీ చేయకూడదు.
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (3) ఏ సహాయం కావాలని అడగాలి.
తరగతిలోని పిల్లలు ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్న తోటి విద్యార్థులకు ఎలా సహాయం చేయాలని ప్రశ్న అడుగుతోంది.
సహిత విద్యలో తోటి పిల్లల సహాయం (Peer Support) చాలా ముఖ్యం. కానీ సహాయం గౌరవంగా ఉండాలి. దివ్యాంగ విద్యార్థి ఏం చేయగలడో, ఏ సహాయం కావాలో అతనికే బాగా తెలుసు. అడిగి సహాయం చేస్తే అతని స్వాతంత్ర్యం, ఆత్మగౌరవం నిలుస్తాయి. ఉదాహరణకు అంధ విద్యార్థిని చేయి పట్టుకుని లాగకుండా, 'నా భుజం పట్టుకుంటావా?' అని అడగాలి.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (3) ఏ సహాయం కావాలని అడగాలి.
అవసరాలను పట్టించుకోకపోవడం (1), దూరంగా ఉండటం (2), ఏమీ చేయకపోవడం (4) మూడూ వివక్ష, ఒంటరితనాన్ని పెంచుతాయి. ఇవి సహిత విద్య ఉద్దేశానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకం.
గుర్తుంచుకోండి: సహాయం చేసే ముందు అడుగు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో మండల స్థాయిలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల కొరకు నిర్వహిస్తున్న కేంద్రాలు
- (1)రైతు భరోసా కేంద్రాలు
- (2)భవిత కేంద్రాలు
- (3)విద్యా కేంద్రాలు
- (4)ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (2) భవిత కేంద్రాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్లో మండల స్థాయిలో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లల (CWSN) కోసం నడుపుతున్న కేంద్రాల పేరు ఏమిటో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
సమగ్ర శిక్షా (Samagra Shiksha) కింద సమ్మిళిత విద్యా వనరుల కేంద్రాలు (IERC) మండల స్థాయిలో పనిచేస్తాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్లో వీటిని "భవిత" కేంద్రాలు అంటారు. ఇక్కడ ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయులు పిల్లలకు తరగతి సన్నద్ధత శిక్షణ, Physiotherapy, Speech Therapy లాంటి సేవలు అందిస్తారు, తల్లిదండ్రులకు సలహా ఇస్తారు. పిల్లలు సాధారణ బడిలో చేరేలా సిద్ధం చేస్తారు. కాబట్టి సమాధానం ఆప్షన్ (2).
రైతు భరోసా కేంద్రాలు (RBK) రైతులకు విత్తనాలు, ఎరువులు, సలహాలు ఇచ్చే వ్యవసాయ కేంద్రాలు, కాబట్టి (1) సరికాదు. "విద్యా కేంద్రాలు" అనేది సాధారణ మాట, CWSN కోసం ప్రత్యేకించిన కేంద్రాల పేరు కాదు, కాబట్టి (3) సరికాదు. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు (PHC) అందరికీ వైద్యం అందించే ఆరోగ్య శాఖ కేంద్రాలు, కాబట్టి (4) సరికాదు.
గుర్తుంచుకోండి: AP లో మండల స్థాయి CWSN కేంద్రం = భవిత (IERC).
ఆంధ్రప్రదేశ్లో ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలకోసం మండల స్థాయిలో నిర్వహిస్తున్న కేంద్రాలు
- (1)కిసాన్ కేంద్రాలు
- (2)మండల వనరుల కేంద్రాలు
- (3)భవిత కేంద్రాలు
- (4)రైతు భరోసా కేంద్రాలు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (3) భవిత కేంద్రాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్లో మండల స్థాయిలో ప్రత్యేక అవసరాల పిల్లల (CWSN) కోసం నడుస్తున్న కేంద్రాల పేరు ఏమిటో ప్రశ్న అడుగుతోంది.
సమగ్ర శిక్ష కింద ప్రతి మండలంలో ఒక సమ్మిళిత విద్యా వనరుల కేంద్రం (IERC) ఉంటుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్లో వీటిని భవిత కేంద్రాలు అంటారు. ఇక్కడ IERT లు (ప్రత్యేక ఉపాధ్యాయులు) పిల్లలకు పాఠశాల సంసిద్ధత శిక్షణ, Physiotherapy, Speech Therapy, ఉపకరణాల పంపిణీ, తల్లిదండ్రులకు సలహాలు అందిస్తారు.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (3) భవిత కేంద్రాలు.
మండల వనరుల కేంద్రం (MRC) (2) మండలంలోని అన్ని పాఠశాలల విద్యా పర్యవేక్షణ కార్యాలయం; CWSN కోసం ప్రత్యేకంగా ఉన్నది కాదు. కిసాన్ కేంద్రాలు (1), రైతు భరోసా కేంద్రాలు (4) రైతుల కోసం వ్యవసాయ శాఖ కేంద్రాలు.
గుర్తుంచుకోండి: AP లో మండల IERC = భవిత కేంద్రం.
భాగస్వాములు (స్టేక్హోల్డర్స్) అంటే ఎవరు?
- ఒక సంస్థ, పాఠశాల లేదా కంపెనీ అభివృద్ధికి ఇష్టంగా చేయి అందించేవారే భాగస్వాములు (స్టేక్హోల్డర్స్). వారి సహాయం ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా సంస్థ అభివృద్ధిలో ఉంటుంది.
- విద్యలో భాగస్వాములు: పాఠశాల బోర్డు సభ్యులు, పాఠశాల నిర్వాహకులు, ఉపాధ్యాయులు - వీరి ప్రభావం విద్యార్థులపై ప్రత్యక్షంగా, విద్యార్థుల ఉద్యోగం-అభివృద్ధిపై పరోక్షంగా ఉంటుంది.
- మంచి విద్య అందాలని తల్లిదండ్రులు కోరుకుంటారు; విద్యార్థి ఇష్టంగా చదివినప్పుడే అభివృద్ధి జరుగుతుంది.
- పాఠశాల అభివృద్ధి ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, గ్రామం, జిల్లా కౌన్సిలర్లు, రాష్ట్ర ప్రతినిధులు, గ్రామ ప్రజల సహకారంపై కూడా ఆధారపడుతుంది.
- నిజానికి సమాజమే అతిపెద్ద భాగస్వామి. స్థానిక పాఠశాల విద్య అక్కడి ఉద్యోగులు, వ్యాపారులు, సమాజ నాయకులపై ఆధారపడుతుంది. నేటి పాఠశాల విద్యార్థులే రేపటి సమాజ నాయకులు.
వివిధ భాగస్వాముల పాత్ర
- పాఠశాల నిర్వాహకులు, పర్యవేక్షకులు (సూపరింటెండెంట్), ప్రిన్సిపాల్, ఉపాధ్యాయులు కలిసి పాఠశాల లక్ష్యం చేరుకోవడానికి ప్రణాళికలు, అభివృద్ధి పథకాలు రూపొందించి అమలు చేస్తారు. ఉదా: సాంకేతికత వాడకానికి కావలసిన పరికరాలను ప్రభుత్వం, సమాజం, శాస్త్రవేత్తల ద్వారా ఎలా సమకూర్చుకోవాలో ఆలోచిస్తారు.
- సాధారణ పాఠశాలలో సమ్మిళిత విద్య అమలు కావాలంటే పాఠశాల నిర్వాహకులు, ఉపాధ్యాయ సిబ్బంది, తల్లిదండ్రులు, తోటి విద్యార్థులు, సమాజం, ప్రభుత్వం - అందరి సహకారం కావాలి. ఈ సహకారం వ్యక్తిగతంగా, బృందంగా, సంస్థాగతంగా ఉండాలి.
- వస్తువుల సేకరణ, ఉపాధ్యాయ సహాయ బోధన అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, స్పెషల్ ఎడ్యుకేషన్ ఉపాధ్యాయుల నియామకం వంటి వాటిలో భాగస్వాముల సహకారం అవసరం.
న్యాయపరమైన, నాయకత్వ అంశాలు
- "న్యాయం" ను నిర్వచించడం కష్టం; అంతర్జాతీయంగా అంగీకరించిన కొన్ని నిర్వచనాలు ఉన్నాయి.
- అభివృద్ధికి సంబంధించిన విషయాల్లో కార్యకర్తలు, ప్రభుత్వ అధికారులు, విధాన రూపకర్తలు లేదా వీరి బృందాలు నిర్ణయాలు తీసుకుంటాయి. పేదరికం, ప్రతికూలతలకు ఉన్న నిర్మాణాత్మక కారణాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని విధానాలు మార్చవచ్చు.
- వైకల్యం ఉన్నవారు, వెనుకబడినవారు అవకాశాలు సాధించడానికి న్యాయ వ్యవస్థ ఒక సాధనం. ప్రత్యేక చట్టాలు, UNCRPD వీరికి సమాన అవకాశాలు, గౌరవం, సమ్మిళిత విద్యకు మద్దతు ఇస్తున్నాయి (వివరాలు చట్టాలు, అంతర్జాతీయ ఒడంబడికల అధ్యాయాల్లో).
- వారిని వివక్ష లేకుండా, హక్కులకు భంగం లేకుండా సమాజంలో కలుపుకోవడం సమాజం బాధ్యత.
- లాభాలు: సమ్మిళిత విద్య వల్ల పిల్లలు తోటివారి ద్వారా నేర్చుకుంటారు, నాయకత్వ లక్షణాలు పెరుగుతాయి; వైకల్యం లేని పిల్లల తల్లిదండ్రులు కూడా కొత్త దృక్కోణాలు తెలుసుకుంటారు; సేవా సంస్థలు, వైద్యులు, ఉపాధ్యాయులు, విధాన రూపకర్తలు ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్నవారి అభివృద్ధికి కావలసినవి తెలుసుకుంటారు.
పరీక్ష కోణం: తరగతిలో బోధన-అభ్యసనకు బాధ్యుడు = తరగతి ఉపాధ్యాయుడు; పాఠశాల స్థాయిలో = ప్రధానోపాధ్యాయుడు. భోజన విరామంలో సహకారం = తోటి పిల్లలు. అవార్డులకు సిఫారసు చేయడం స్పెషల్ ఎడ్యుకేషన్ ఉపాధ్యాయుడి బాధ్యత కాదు. AP లో మండల స్థాయి కేంద్రాలు = భవిత కేంద్రాలు. అతిపెద్ద భాగస్వామి = సమాజం.
మెమొరీ కోడ్: "తరగతిలో త, బడిలో ప్ర, భోజనంలో తో" - తరగతి ఉపాధ్యాయుడు (తరగతి), ప్రధానోపాధ్యాయుడు (పాఠశాల), తోటి పిల్లలు (భోజన విరామం). సహకారం మూడు స్థాయిల్లో "వ్య-బృ-సం" - వ్యక్తిగతం, బృందం, సంస్థ.