భావోద్వేగాలు ఎందుకు ముఖ్యం?
- రోజువారీ సవాళ్లకు సర్దుకుపోవడంలో భావోద్వేగాలు కీలకం. మనసు బాగుంటే కష్టమైన పని కూడా సులువుగా అనిపిస్తుంది; బాధగా ఉంటే వినోద కార్యక్రమం కూడా బరువుగా అనిపిస్తుంది.
- భావోద్వేగాలు ఇతరులతో సంబంధాలనూ ప్రభావితం చేస్తాయి. స్నేహితుడు బాధాకరమైన సంగతి చెప్పినప్పుడు నవ్వితే మొరటుగా కనిపిస్తాం; చిన్న విసుగుకే మండిపడితే దూకుడుగా, అస్థిరంగా కనిపిస్తాం.
- పసిపిల్లలు సంతోషంతో అరుస్తారు, కోపంతో ఏడుస్తారు. కానీ పెద్దలు తమ భావాల ప్రదర్శనను అదుపులో పెట్టుకోవాలని సమాజం ఆశిస్తుంది.
- భావోద్వేగాలు అసంకల్పిత చర్యల లాగా పూర్తిగా శరీర నిర్మాణం అదుపులో ఉండవు. DNA లో ఉన్న భావోద్వేగ తీరుకు జీవితాంతం బందీ కావాల్సిన అవసరం లేదు; భావాలను అదుపు చేసుకోవచ్చు.
భావోద్వేగ సిద్ధాంతాలు
| సిద్ధాంతం | ప్రతిపాదకులు | ముఖ్య భావం |
|---|
| జేమ్స్-లాంగే సిద్ధాంతం | విలియం జేమ్స్ (అమెరికన్ మనోవిజ్ఞాన పితామహుడు), శరీరధర్మ శాస్త్రవేత్త కార్ల్ లాంగే | శరీర ప్రతిస్పందనలే (గుండె వేగం, చెమట) భావోద్వేగం. శరీర ప్రతిచర్య భావోద్వేగం తర్వాత రాదు, అదే భావోద్వేగం. "వణుకుతున్నాం కాబట్టి భయపడుతున్నాం, ఏడుస్తున్నాం కాబట్టి బాధపడుతున్నాం" |
| కానన్-బార్డ్ సిద్ధాంతం | శరీరధర్మ శాస్త్రవేత్త వాల్టర్ కానన్, ఆయన డాక్టరల్ విద్యార్థి ఫిలిప్ బార్డ్ | మెదడులోని థాలమస్ భావోద్వేగాలను నిర్వహిస్తుంది. ఉద్దీపన ఒకేసారి శరీర ప్రతిచర్యను, మెదడులో భావానుభవాన్ని కలిగిస్తుంది |
| ABC నమూనా (హేతుబద్ధ భావోద్వేగ దృక్పథం) | ఆల్బర్ట్ ఎల్లిస్ | మన ఆలోచనలే మన బాధను సృష్టిస్తాయి. "నేను తప్పకుండా గెలవాలి", "అందరూ నన్ను ప్రేమించాలి" వంటి "తప్పనిసరి" ఆలోచనలు భావాలను శాసిస్తాయి |
- జేమ్స్-లాంగే సిద్ధాంతం శాస్త్రీయ పరీక్షలకు నిలవలేదని (కానన్, బార్డ్) విమర్శించారు. కానన్-బార్డ్ సిద్ధాంతం కూడా ప్రయోగ పరిశీలనకు నిలవలేదు. థాలమస్ కొంత భావోద్వేగ నియంత్రణలో పాల్గొన్నా, భయం, కోపం వంటి భావాలకు ముఖ్యమైనది అమిగ్డలా.
ఎల్లిస్ ABC నమూనా
| అక్షరం | అర్థం | ఉదాహరణ |
|---|
| A | ప్రేరేపించే సంఘటన | ఒక స్నేహితుడు ఆహ్వానాన్ని తిరస్కరించాడు |
| B | ఆ సంఘటన గురించిన నమ్మకం | "నన్ను ఎవరూ ఇష్టపడరు" |
| C | ఫలితం - భావోద్వేగం | బాధ, నిరాశ |
- ఫలితమైన భావోద్వేగం (C) మారాలంటే నమ్మకం (B) మారాలి. నమ్మకం మారాలంటే దాన్ని విశ్లేషించాలి: "ఒక్కరు తిరస్కరిస్తే ఎవరూ ఇష్టపడనట్లా? ఎప్పటికీ ఎవరూ ఇష్టపడరా? అందరూ నన్ను ఇష్టపడి తీరాలా?"
- అహేతుక ఆధారాన్ని గుర్తించి సవాలు చేస్తే కోపం, అసూయ, తిరస్కార భావం, విషాదం వంటి అననుకూల భావాల నుంచి విడుదలై, సంతోషం, తృప్తి, ఆనందం వంటి అనుకూల భావాలు పెంచుకోవచ్చు. భావానికి ముందు వచ్చే ఆలోచనపై దృష్టి పెడితే మూడ్ను అదుపు చేయవచ్చు.
భావాలు మంచివా, చెడ్డవా?
- భావాలన్నీ సహజమైనవే; మంచివీ కావు, చెడ్డవీ కావు. ఆలోచనలు, భావాలు ఎవరినీ బాధించవు; చర్యలు మాత్రమే బాధించగలవు కాబట్టి అవి చెడ్డవి కావచ్చు.
- ఈ దృష్టిలో (భావం వెల్లడి ఎవరినైనా బాధిస్తే తప్ప) భావాలు దాచాల్సిన అవసరం లేదు, ఆలోచనల గురించి అపరాధ భావం అవసరం లేదు.
- అయినా భావాలు చెడ్డవని ఎలా నమ్ముతాం? తమ్ముడిని కొట్టిన 5 ఏళ్ల పిల్లవాడికి చెంపదెబ్బ వేసి "అలా చేయకు" అంటే, "కొట్టడం తప్పు, కోపం రావడం తప్పు కాదు" అని అతను గ్రహించలేడు; "కోపం రావడమే తప్పు" అనుకుంటూ పెరుగుతాడు.
భావాలు బయటపడే 9 మార్గాలు
| సంఖ్య | మార్గం | ఉదాహరణ |
|---|
| 1 | భావం మీద చర్య తీసుకోవడం | కోపంలో అరవడం, బాధలో ఏడవడం |
| 2 | శరీర ప్రతిచర్యలు | సిగ్గుతో ముఖం ఎర్రబడటం, ఆందోళనలో రక్తపోటు పెరగడం |
| 3 | అణచివేయడం, కాదనడం | భావాలు అణచేవారికి ఎక్కువ రక్తపోటు, గుండె వేగం, రోగనిరోధక లోపం, నిద్ర సమస్యలు, నొప్పులు |
| 4 | పరిస్థితిని మార్చడానికి ప్రయత్నించడం | తప్పు జరిగితే ఆదేశాలు అరవడం; "నోరు ముయ్యి" అనడం కోపాన్ని సూచిస్తుంది కానీ నేరుగా చెప్పదు |
| 5 | ఒక భావంతో మరొకదాన్ని దాచడం | కోపంలో ఏడవడం; ప్రేమ వెనుక భయంతో కూడిన ఆధారపడటం |
| 6 | బాధ్యత తీసుకోకుండా ఇతరులను నిందించడం | "నేను బాధపడ్డాను" అనకుండా "నువ్వు స్వార్థపరుడివి" అనడం |
| 7 | భావం స్వభావం తెలియకపోయినా దాని ప్రభావం ఉండటం | బహుళ వ్యక్తిత్వాలు ఉన్నవారిలో అచేతన వ్యక్తిత్వపు భావాలు |
| 8 | నిజాయితీగా పంచుకోవడం | "నేను" వాక్యాలు, సామాజిక నైపుణ్యాలు, దృఢంగా చెప్పే నైపుణ్యం, ఆత్మవిశ్వాసం కావాలి |
| 9 | భావాలను కొలమానంగా వాడటం | ప్రతికూల భావాలు ఏదో మార్చుకోవాలి, స్వయం సహాయం కావాలి అనే సంకేతం |
భావాలను మార్చుకునే పద్ధతులు
- భావోద్వేగానికి నాలుగు భాగాలు: ప్రవర్తన, భావం, శరీర ప్రతిచర్య, ఆలోచన. వీటిని అర్థం చేసుకుంటే మార్చుకునే మార్గాలు కనిపిస్తాయి.
- పరిసరాలు / ప్రవర్తన మార్చడం: తలుపులకు గట్టి తాళాలు వేసి భయం తగ్గించుకోవడం; కోపం తెప్పించేవారికి దూరంగా ఉండటం; తక్కువ భయం ఉన్నవారిని గమనించి భయం తగ్గించుకోవడం.
- వ్యతిరేక ప్రవర్తనలు: చురుకుదనం నిరాశను, దృఢంగా చెప్పడం కోపాన్ని, ఎదుర్కోవడం భయాన్ని, విశ్రాంతి అతిగా పనిచేసేవారి హడావిడిని తగ్గిస్తాయి.
- పదేపదే ఎదుర్కోవడం: విశ్రాంతిగా ఉన్నప్పుడు ఆ పరిస్థితిని లేదా జ్ఞాపకాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ఎదుర్కొంటే భావం తగ్గుతుంది. కానీ స్నేహితులతో "భయంకర" సంఘటన గురించి మాట్లాడుతూ మళ్ళీ బాగా కలవరపడటం సాధారణంగా సహాయపడదు.
- పరిణామాలు మార్చడం: ఆరోగ్యకరమైన నిర్ణయాన్ని ప్రశంసించమని స్నేహితులను అడగడం.
- ఆలోచనలు మార్చడం (జ్ఞానాత్మక పద్ధతులు): ఆలోచనలు భావాలను బలంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. ఇవి ఆందోళన/భయం, కోపం, విషాదం వంటి ప్రాథమిక భావాలకు వాడతారు. ఆధారపడే సమస్యలకు జ్ఞాన-ప్రవర్తనా పద్ధతులు, కొత్త నైపుణ్యాలు వాడతారు.
పరీక్ష కోణం: జేమ్స్-లాంగే = శరీర ప్రతిచర్యే భావోద్వేగం ("వణుకుతున్నాం కాబట్టి భయం"). కానన్-బార్డ్ = థాలమస్; శరీర ప్రతిచర్య, భావానుభవం ఒకేసారి. భయం, కోపానికి ముఖ్యం అమిగ్డలా. ఎల్లిస్ = ABC నమూనా, "తప్పనిసరి" ఆలోచనలు; C మారాలంటే B మార్చాలి. భావాలు మంచివీ కావు, చెడ్డవీ కావు; చర్యలే బాధించగలవు. భావాలు బయటపడే మార్గాలు 9.
మెమొరీ కోడ్: "జే-శ, కా-థా, ఎ-న": జేమ్స్-లాంగే = శరీరమే భావం; కానన్-బార్డ్ = థాలమస్; ఎల్లిస్ = నమ్మకం (B). ABC = "సం-న-ఫ" - సంఘటన, నమ్మకం, ఫలితం.