ప్రాథమిక హక్కులు భాగం 3లో ఉంటాయి. ఇవి ఉల్లంఘనకు గురైతే పౌరుడు నేరుగా న్యాయస్థానానికి వెళ్లవచ్చు. వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా పౌరులందరికీ ఇవి సమానంగా వర్తిస్తాయి.
సమానత్వ హక్కు: అధికరణలు 14, 15, 16, 17
| అధికరణ | ఏం చెబుతుంది |
|---|---|
| 14 | చట్టం ముందు అందరూ సమానం; చట్టాలు అందరికీ సమాన రక్షణ ఇస్తాయి |
| 15(1) | మతం, జాతి, కులం, లింగం, పుట్టిన ప్రదేశం - వీటిలో ఏ కారణంతోనూ ప్రభుత్వం ఏ పౌరుడి పట్లా వివక్ష చూపకూడదు |
| 15(2) | ఇదే కారణాలతో దుకాణాలు, హోటళ్లు, బావులు, చెరువులు, స్నాన ఘాట్లు, రహదారులు వంటి ప్రజా స్థలాల వాడకంలో ఎవరినీ అడ్డుకోకూడదు |
| 15(3) | మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేయడానికి ప్రభుత్వానికి అధికారం |
| 15(4) | సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలు, SC, ST ల అభ్యున్నతికి ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు (1వ సవరణ, 1951) |
| 15(5) | ఈ వర్గాలకు విద్యా సంస్థల ప్రవేశాల్లో ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు (రిజర్వేషన్లు) - ప్రభుత్వ సహాయం పొందే, పొందని ప్రైవేటు విద్యా సంస్థల్లో కూడా; అల్పసంఖ్యాక విద్యా సంస్థలకు ఇది వర్తించదు (93వ సవరణ, 2005) |
| 15(6) | ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) విద్యా సంస్థల ప్రవేశాల్లో గరిష్ఠంగా 10% వరకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు (103వ సవరణ, 2019) |
| 16 | ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో పౌరులందరికీ సమాన అవకాశాలు; 16(4) వెనుకబడిన వర్గాలకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లకు అవకాశం |
| 17 | అస్పృశ్యత నిర్మూలన. ఏ పౌరుడి పట్లా అంటరానితనం చూపకూడదు; అలా చేయడం చట్టరీత్యా శిక్షార్హమైన నేరం |
- అధికరణ 15(1)లో వివక్ష నిషేధానికి చెప్పిన ఐదు కారణాలు: మతం, జాతి, కులం, లింగం, పుట్టిన ప్రదేశం. వైకల్యం ఉన్న పౌరుడికీ ఈ రక్షణ పూర్తిగా వర్తిస్తుంది.
- ఉద్యోగాల విషయంలో వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా పౌరులందరికీ సమాన అవకాశాలు ఇవ్వాలి (అధికరణ 16).
జీవించే హక్కు, విద్యా హక్కు: అధికరణలు 21, 21A
- అధికరణ 21: చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి ద్వారా తప్ప, ఎవరి జీవితాన్నీ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛనూ హరించకూడదు. వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా అందరికీ ఈ జీవించే హక్కు ఉంది.
- **ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993)**లో సుప్రీంకోర్టు, 14 ఏళ్ల వరకు పిల్లలకు విద్యా హక్కు అధికరణ 21 లోని జీవించే హక్కు నుంచే వస్తుందని చెప్పింది. ఈ తీర్పే తర్వాత 86వ సవరణకు దారి చూపింది.
- అధికరణ 21A (విద్యా హక్కు): 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ రాజ్యం ఉచిత, నిర్బంధ విద్య అందించాలి; ఏ పద్ధతిలో అందించాలో రాజ్యం చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది.
- 21A ను 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002) చేర్చింది. దీన్ని అమలు చేసే చట్టమే RTE చట్టం 2009; 21A, RTE చట్టం రెండూ 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి. (RTE చట్టం వివరాలు "జాతీయ చట్టాలు" అధ్యాయంలో.)
- వైకల్యం ఉన్న పిల్లలతో సహా 6-14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ విద్యా హక్కును రాజ్యాంగమే కల్పిస్తోంది.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
ఈ ఆర్టికల్ ప్రకారం ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలు ఉచిత విద్యను అభ్యసించగలరు.
- (1)23 - A
- (2)22 - A
- (3)24 - B
- (4)21 - A
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (4) 21 - A
ప్రత్యేక అవసరాల పిల్లలతో సహా పిల్లలందరికీ ఉచిత విద్య హక్కు ఇచ్చిన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ ఏదో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002) ఆర్టికల్ 21-A ని చేర్చింది. దీని ప్రకారం 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ప్రాథమిక హక్కు. దీన్ని అమలు చేయడానికి RTE చట్టం 2009 వచ్చింది. RPwD చట్టం 2016 వైకల్యం ఉన్న పిల్లలకు ఈ హక్కును 18 ఏళ్ల వరకు పొడిగించింది.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (4) 21-A.
ఆర్టికల్ 23 మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరీని నిషేధిస్తుంది. ఆర్టికల్ 22 అరెస్టు, నిర్బంధం నుంచి రక్షణ ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 24 ఫ్యాక్టరీల్లో బాలకార్మికులను నిషేధిస్తుంది. 23-A, 22-A, 24-B అనే ఆర్టికల్స్ రాజ్యాంగంలో లేవు. కాబట్టి (1), (2), (3) సరికావు.
గుర్తుంచుకోండి: 21-A = విద్యా హక్కు (6–14 ఏళ్లు), 86వ సవరణ 2002.
పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు: అధికరణలు 23, 24
- అధికరణ 23: మనుషుల క్రయవిక్రయాలు (అక్రమ రవాణా), వెట్టిచాకిరి, ఇతర రకాల బలవంతపు పనులు నిషేధం. వీటిని చేయించడం చట్టరీత్యా శిక్షార్హమైన నేరం. వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా ఎవరినీ ఇలా దోచుకోకూడదు.
- అధికరణ 24: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను కర్మాగారాల్లో, గనుల్లో, ఇతర ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టకూడదు. అంటే రాజ్యాంగం బాల కార్మిక వ్యవస్థను నిషేధిస్తుంది. పనికి కాకుండా పిల్లలు బడికి వెళ్లేలా చేసే రక్షణ ఇది; వైకల్యం ఉన్న పిల్లలకూ వర్తిస్తుంది.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
“వెట్టి చాకిరీని” నిషేధించిన హక్కు
- (1)సమానత్వపు హక్కు
- (2)స్వేచ్ఛా హక్కు
- (3)రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు
- (4)పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (4) పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు
వెట్టి చాకిరీ (Forced labour) ని ఏ ప్రాథమిక హక్కు నిషేధిస్తుందని ప్రశ్న అడుగుతోంది. సరైన సమాధానం ఆప్షన్ (4) పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు.
పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation) ఆర్టికల్ 23, 24 లలో ఉంది. ఆర్టికల్ 23 మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టి చాకిరీ, బలవంతపు శ్రమను నిషేధిస్తుంది. ఆర్టికల్ 24 పద్నాలుగేళ్ల లోపు పిల్లలను కర్మాగారాలు, గనులు వంటి ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టడాన్ని నిషేధిస్తుంది.
సమానత్వపు హక్కు (ఆర్టికల్ 14-18) చట్టం ముందు సమానత్వం, అంటరానితనం నిషేధం గురించి చెబుతుంది. స్వేచ్ఛా హక్కు (ఆర్టికల్ 19-22) వాక్ స్వాతంత్ర్యం, సంచార స్వేచ్ఛ వంటివి ఇస్తుంది. రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు (ఆర్టికల్ 32) హక్కుల ఉల్లంఘనపై కోర్టుకు వెళ్లే హక్కు. వీటిలో ఏదీ వెట్టి చాకిరీని నేరుగా నిషేధించదు కాబట్టి (1), (2), (3) తప్పు.
గుర్తుంచుకోండి: ఆర్టికల్ 23: వెట్టి చాకిరీ నిషేధం; ఆర్టికల్ 24: బాల కార్మిక నిషేధం.
మత స్వేచ్ఛ, విద్యా సంస్థల్లో మత బోధన: అధికరణలు 25, 28
- అధికరణ 25: పౌరులందరికీ (వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా) అంతరాత్మ ప్రకారం నడుచుకునే స్వేచ్ఛ, తమకు నచ్చిన మతాన్ని నమ్మే, ఆచరించే, ప్రచారం చేసే హక్కు.
- అధికరణ 28(1): పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ఏ విద్యా సంస్థలోనూ మత బోధన ఉండకూడదు.
- అధికరణ 28(2): ప్రభుత్వం నిర్వహిస్తున్నా, మత బోధన తప్పనిసరి అనే షరతుతో ఏర్పాటైన ధర్మనిధి లేదా ట్రస్టు ద్వారా స్థాపించిన సంస్థలకు 28(1) వర్తించదు.
- అధికరణ 28(3): ప్రభుత్వ గుర్తింపు లేదా ఆర్థిక సహాయం పొందే సంస్థలో చదివే ఎవరినీ వారి అంగీకారం లేకుండా (మైనర్ అయితే సంరక్షకుల అంగీకారం లేకుండా) మత బోధనకు, మత ఆరాధనకు హాజరు కావాలని బలవంతం చేయకూడదు.
- ఇదే లౌకిక విద్య అసలు అర్థం: లౌకిక సూత్రానికి లోబడి నైతిక, సాంస్కృతిక విలువలు చెప్పవచ్చు, కానీ ఏ మతాన్నీ బలవంతంగా బోధించకూడదు.
సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు: అధికరణలు 29, 30
| అధికరణ | ఏం చెబుతుంది |
|---|---|
| 29(1) | ప్రత్యేక భాష, లిపి, సంస్కృతి ఉన్న ఏ పౌర వర్గమైనా వాటిని కాపాడుకునే హక్కు |
| 29(2) | ప్రభుత్వం నిర్వహించే లేదా ప్రభుత్వ నిధులు పొందే విద్యా సంస్థలో మతం, జాతి, కులం, భాష - ఈ కారణాల వల్ల మాత్రమే ఏ పౌరుడికీ ప్రవేశం నిరాకరించకూడదు |
| 30(1) | మతపరమైన లేదా భాషాపరమైన అల్పసంఖ్యాక వర్గాలన్నిటికీ తమకు నచ్చిన విద్యా సంస్థలు స్థాపించుకుని, నిర్వహించుకునే హక్కు |
| 30(2) | విద్యా సంస్థలకు నిధులు ఇవ్వడంలో, ఆ సంస్థ అల్పసంఖ్యాక వర్గం నిర్వహణలో ఉంది అనే కారణంతో ప్రభుత్వం వివక్ష చూపకూడదు |
- వైకల్యం ఉన్న పిల్లలతో సహా ఏ బిడ్డకూ ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ సహాయం పొందే పాఠశాలలో ప్రవేశం నిరాకరించకూడదు అనేది 29(2) సారాంశం.
రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు: అధికరణ 32
- తమ ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ కోసం వైకల్యం ఉన్నవారితో సహా ఏ పౌరుడైనా నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
- ఈ అధికరణను డా. అంబేద్కర్ రాజ్యాంగానికి "హృదయం, ఆత్మ" అన్నారు.
ఇతర ముఖ్య విషయాలు
- ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ప్రాథమిక హక్కు కాదు (44వ సవరణ, 1978 దాన్ని తొలగించి అధికరణ 300A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది). అయినా చట్టం ప్రకారం తప్ప ఎవరి ఆస్తినీ (వైకల్యం ఉన్నవారి ఆస్తితో సహా) ఎవరూ లాక్కోలేరు; అధికారం ఉన్నవారు కూడా చట్టప్రకారమే తీసుకోవాలి.
- ఓటు హక్కు: ఇతర పౌరుల లాగే 18 ఏళ్లు నిండిన వైకల్యం ఉన్న పౌరులు కూడా ఓటరుగా పేరు నమోదు చేసుకుని ఓటు వేయవచ్చు (అధికరణ 326; 61వ సవరణ 1988 ఓటు వయసును 21 నుంచి 18కి తగ్గించింది). ఇది ప్రాథమిక హక్కు కాదు, రాజ్యాంగ హక్కు.
పరీక్ష కోణం: 21A - 6 నుంచి 14 ఏళ్లు - ఉచిత, నిర్బంధ విద్య - 86వ సవరణ 2002 - అమలు 1 ఏప్రిల్ 2010. అధికరణ 24 - 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలు ప్రమాదకర పనుల్లో వద్దు. అధికరణ 23 - వెట్టిచాకిరి, బలవంతపు పని నిషేధం (పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు). అధికరణ 17 - అస్పృశ్యత నిర్మూలన. 28 - ప్రభుత్వ నిధుల సంస్థల్లో మత బోధన లేదు. 29(2) - ప్రవేశ నిరాకరణ వద్దు. 30 - అల్పసంఖ్యాక విద్యా సంస్థలు. 15(5) - 93వ సవరణ 2005. 32 - "హృదయం, ఆత్మ".
మెమొరీ కోడ్: "21 తర్వాత A = అక్షరం" - 21 జీవించే హక్కు, 21A చదువుకునే హక్కు. "24 లో 14" - అధికరణ 24, వయసు 14 లోపు. "28 మతం వద్దు, 29-30 మైనారిటీకి ముద్దు" - 28 మత బోధన నిషేధం, 29-30 అల్పసంఖ్యాక వర్గాల హక్కులు.