విద్యా ప్రక్రియ మొత్తం విద్యార్థి మీదే కేంద్రీకృతమవుతుంది. విద్యార్థి శరీరంలో, మనసులో, ఆత్మలో దాగి ఉన్న అత్యున్నత శక్తులను బయటకు తీయడానికి విద్యా ప్రతినిధి సంస్థలు తోడ్పడతాయి. వాటితో జరిపే పరస్పర చర్యల వల్ల విద్యార్థి తన అభ్యసన అనుభవాలను నిరంతరం పునర్నిర్మించుకుంటాడు. ఒక విత్తనం మొక్కగా ఎదగడానికి నేల, నీరు, తేమ, వేడి ఎలా తోడ్పడతాయో, విద్యార్థి సర్వతోముఖాభివృద్ధికి విద్యా ప్రతినిధి సంస్థలు కూడా అలాగే తోడ్పడతాయి.
విద్యా ప్రతినిధి సంస్థలు అంటే
- సమాజం తన నిరంతర అభివృద్ధికి విద్యపై ఆధారపడుతుంది. ఒక తరం తర్వాతి తరానికి తన అనుభవాలను, ఆచారాలను, సంప్రదాయాలను, విలువలను వారసత్వంగా అందిస్తూనే ఉంటుంది.
- సమాజంలో ఒక వ్యక్తి జీవించడానికి శిక్షణ ఇస్తూ, లక్ష్యాల సాధనకు విద్య ఒక సాధనంగా పనిచేస్తుంది.
- వారసత్వంగా వస్తున్న సంస్కృతిని పోషించి తర్వాతి తరానికి అందించే కార్యక్రమాలు చేపట్టే సంస్థలనే విద్యా ప్రతినిధి సంస్థలు అంటారు.
- వీటిలో పాఠశాల, కుటుంబం, సమాజం (ప్రజా సముదాయం), ప్రసార సాధనాలు ఉన్నాయి.
మొదటి వర్గీకరణ: నియత, యాదృచ్ఛిక ప్రతినిధి సంస్థలు
| అంశం | నియత ప్రతినిధి సంస్థలు | యాదృచ్ఛిక ప్రతినిధి సంస్థలు |
|---|---|---|
| ప్రారంభం | విద్యా వ్యాప్తి కోసమే ప్రారంభించి నడుపుతారు | స్వచ్ఛందంగా ప్రారంభమై పనిచేస్తాయి |
| లక్ష్యాలు, ప్రణాళిక | ముందే రూపొందించిన లక్ష్యాల మేరకు కార్యక్రమాలు; ప్రణాళిక, పరిధి, పనిచేసే స్థలం, తీరు, పద్ధతులు ముందే నిర్ణయమవుతాయి | ముందే నిర్ణయించిన ప్రణాళిక ఉండదు |
| నియమాలు, పర్యవేక్షణ | కొన్ని చట్టాలు, కట్టుబాట్లకు లోనవుతాయి; కార్యక్రమాలు ఒక క్రమం ప్రకారం పర్యవేక్షణలో జరుగుతాయి | నియమాలు, నిబంధనలు, చట్టాలు, క్రమశిక్షణ పాటించవు |
| విద్యా ప్రభావం | ప్రణాళిక ప్రకారం విద్య అందిస్తాయి | సభ్యులపై పరోక్షంగా విద్యా ప్రభావం చూపుతాయి |
| ఉదాహరణలు | పాఠశాల | కుటుంబం, సంఘం, క్రీడా బృందాలు, వృత్తి సంఘాలు, యువక బృందాలు, సమవయస్క సమూహాలు |
రెండో వర్గీకరణ: క్రియాత్మక, నిష్క్రియాత్మక ప్రతినిధి సంస్థలు
- క్రియాత్మక ప్రతినిధి సంస్థలు: వ్యక్తుల పరస్పర చర్యల ద్వారా విద్యను అందిస్తాయి. ప్రజలు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థులు భాగస్వాములుగా కార్యక్రమాలు సాగుతాయి. ఇక్కడ విద్యా ప్రక్రియ ద్విముఖంగా (రెండు వైపులా) జరుగుతుంది. ఉదాహరణలు: కుటుంబం, పాఠశాల, సమూహాలు, వృత్తి సంఘాలు, సమవయస్కుల సమూహాలు, సామాజిక సంక్షేమ సంస్థలు.
- నిష్క్రియాత్మక ప్రతినిధి సంస్థలు: ఇవి వ్యక్తులను ప్రభావితం చేస్తాయి కానీ వ్యక్తులచేత ప్రభావితం కావు. కొంతవరకు మాత్రమే ప్రజల నియంత్రణలో ఉంటాయి. నేడు వీటి ప్రభావం వ్యక్తులపై చాలా ఎక్కువ. ఉదాహరణలు: ముద్రణాలయం, ఆకాశవాణి (రేడియో), టీవీ, వార్తాపత్రికలు, సినిమా, చిత్ర ప్రదర్శనశాలలు.
- వ్యక్తి జీవితంలో ఒక్కో దశలో ఒక్కో ప్రతినిధి సంస్థ ప్రభావం చూపుతుంది. బాల్యంలో కుటుంబం, పాఠశాల; కౌమారంలో కళాశాల, క్రీడాస్థలం, వృత్తిపర సంఘాలు, వార్తాపత్రికలు, ప్రభుత్వం విద్యా వ్యాప్తిలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తాయి.
మూడో వర్గీకరణ: బ్రౌన్ వర్గీకరణ
| రకం | ఉదాహరణలు |
|---|---|
| నియత | పాఠశాల |
| యాదృచ్ఛిక | కుటుంబం, సమవయస్కులు, సమాజం |
| వాణిజ్యపర | రేడియో, టీవీ, వార్తాపత్రికలు |
| అవాణిజ్యపర | సంక్షేమ సంఘాలు, సేవా సంస్థలు |
కుటుంబం
- ప్రపంచంలో ఆదిమానవుడి నుంచి ఆధునిక మనిషి వరకు ప్రతి ఒక్కరూ ఒక కుటుంబ సభ్యుడే. కుటుంబం చాలా పురాతనమైన సంస్థ.
- వ్యక్తుల మధ్య, వ్యక్తికి వాస్తవ ప్రపంచానికి మధ్య నిరంతరం జరిగే ప్రక్రియల ఫలితంగా పుట్టినప్పటి నుంచి చనిపోయే వరకు ప్రతి వ్యక్తి విద్య సంపాదిస్తూనే ఉంటాడు. అతను ఎప్పుడూ ఒక కుటుంబ సభ్యుడే.
- ప్రేమ, త్యాగం, ఓర్పు, సహనం, అభిమానం, సహకారం, సంఘీభావం వంటి లక్షణాలన్నీ వ్యక్తి కుటుంబం నుంచే నేర్చుకుంటాడు.
- తల్లే తొలి గురువు. కుటుంబం రక్షణతో పాటు శారీరక, మానసిక, విజ్ఞాన అంశాలను, ఆధ్యాత్మిక చింతనను అలవరుస్తుంది.
- కుటుంబమే మొదటి పాఠశాల. శారీరక, మానసిక, సామాజిక అభివృద్ధి, నైతిక విలువల పెంపు వంటి విధులు నిర్వహిస్తూ శిశువును నియత విద్యకు సిద్ధం చేస్తుంది.
కుటుంబం ముఖ్య విధులు
- కుటుంబం ఒక ప్రాథమిక సామాజిక వ్యవస్థ. సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి అందిస్తుంది.
- కుటుంబం ఒక సమష్టి వ్యవస్థ. అందరూ కలిసి జీవిస్తారు, కలిసి పనులు చేస్తారు; రక్షణ కూడా సమష్టిగా జరుగుతుంది.
- పిల్లల్లో భద్రతా భావం, "నేను కుటుంబంలో ఒక సభ్యుణ్ణి" అనే చెందిన భావం పెంచుతుంది.
- మతం, మతపర కట్టుబాట్లు, సంప్రదాయాలు అందిస్తుంది. పిల్లలను అదుపు, ఆజ్ఞలతో క్రమశిక్షణలో పెంచుతుంది.
- నైతిక విలువలు అందించడంలో కుటుంబానిది అతి ముఖ్యమైన పాత్ర.
- సమాజ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు, విలువలను కాపాడుతూ తరం నుంచి తరానికి ప్రసరింపజేస్తూ సమాజంలో మార్పు తేవడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషిస్తుంది.
కుటుంబం విద్యా విధులు
- శిశువుకు మంచి విలువలతో కూడిన జ్ఞానం అందిస్తూ నైపుణ్యాలు, వైఖరులు పెంచుతుంది.
- శారీరక, మానసిక, విజ్ఞాన, సాంస్కృతిక, సామాజిక, వృత్తిపర, నైతిక విలువలు పెంచుతూ పిల్లల సమగ్ర వ్యక్తిత్వ వికాసానికి తోడ్పడుతుంది. విద్యా వ్యాప్తిలో కుటుంబానిది అతి ముఖ్యమైన పాత్ర.
పరీక్ష కోణం: చాలా పురాతనమైన విద్యా ప్రతినిధి సంస్థ = కుటుంబం; తొలి గురువు = తల్లి; మొదటి పాఠశాల = కుటుంబం. నియత సంస్థకు ఉదాహరణ = పాఠశాల. నిష్క్రియాత్మక సంస్థలు = వ్యక్తులను ప్రభావితం చేస్తాయి, వ్యక్తులచేత ప్రభావితం కావు (రేడియో, టీవీ, పత్రికలు, సినిమా). బ్రౌన్ వర్గీకరణ = 4 రకాలు; వాణిజ్యపరం = రేడియో, టీవీ, వార్తాపత్రికలు.
మెమొరీ కోడ్: బ్రౌన్ వర్గీకరణ "ని-యా-వా-అవా": నియత (బడి), యాదృచ్ఛిక (ఇల్లు), వాణిజ్యపర (రేడియో, టీవీ), అవాణిజ్యపర (సేవా సంస్థలు). నిష్క్రియాత్మకం = "ఒకే దారి" - ప్రభావం చూపుతాయి కానీ ప్రభావితం కావు; క్రియాత్మకం = "రెండు దారులు" (ద్విముఖం).