భారతీయ తత్త్వవేత్తలు విద్యా వ్యవస్థను పరోక్షంగా ప్రభావితం చేస్తారు. అరవిందుడు "ది లైఫ్ డివైన్" అనే తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదించాడు; ఆయన తాత్త్విక భావనలకు ఆధారం వేదాలు, ఉపనిషత్తులు. మహాత్మా గాంధీ ఒక మహా తత్త్వవేత్త, విద్యావేత్త; "ప్రతి మానవుడు దైవ సృష్టి, దైవమే సత్యం, దైవమే ప్రేమ" అనే ఆయన ఆచరణాత్మక తత్త్వ భావనలు ఎందరో తత్త్వవేత్తల దృష్టిని ఆకర్షించాయి.
అరవింద్ ఘోష్: తాత్త్విక భావనలు
- అరవింద్ ఘోష్ ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని సంపాదించిన గొప్ప తత్త్వవేత్త, కవి, ఋషి, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. "ది లైఫ్ డివైన్" అనే తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదించాడు. ఇతని తత్త్వానికి మూలం వేదాంత సారం.
- అత్యున్నతమైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలు అంతర్బుద్ధితోనే తెలుసుకోవచ్చు; తార్కిక వివేచనతో కాదు.
- సమాకలన సత్యాన్ని తెలుసుకోగల పరిపూర్ణత మామూలు మానవ మేధస్సుకు లేదు. సర్వశ్రేష్ఠమైన అధిమనస్సుకు మాత్రమే దాన్ని గ్రహించే శక్తి ఉంది.
- సత్తకు సంభవానికి, నిరపేక్షానికి సాపేక్షానికి, జ్ఞానానికి అజ్ఞానానికి అధిమనస్సు వారధి వంటిది అని అరవిందుడి నమ్మకం. దాన్ని సాధించాలంటే క్రమేపీ ఆత్మ, శరీరం, మనస్సుల్లో పరివర్తన రావాలి.
- అధిమనస్సు అరవిందుడి తత్త్వానికి మూల పదం. సామాన్య మనస్సు, అధిమనస్సు మధ్య పెద్ద అంతరం ఉంది. ఈ అంతరానికి యోగ విధానం వారధి వంటిది.
- యోగ లక్ష్యం ప్రకృతి నుంచి పలాయనం కాదు; ఎన్నో బతుకుల నుంచి విముక్తి పొందడమే అని అరవిందుడి విశ్వాసం. సంపూర్ణ మానవుడిని దైవ సంభూతుడిగా చేసి, మానవ మనస్సును, జీవితాన్ని, కాయాన్ని పరివర్తన చేయడానికి అధిమనస్సును ఇహలోకానికి తేవడం యోగ లక్ష్యం. ఈ లక్ష్యం నెరవేరితే మానవుడు అధిమానవుడు అవుతాడు.
- శారీరక మార్పులు ఎలా వస్తాయో అలాగే మానసిక చేతనా స్థాయిలోనూ పరిణామ వికాసం తప్పనిసరి అని ఆయన నమ్మకం. మానవుడి మానసిక ప్రజ్ఞాస్థాయి మరింత వికసించి మనిషిని మునిగా మార్చగలదని అన్నాడు.
- యావత్ సృష్టి, వేద పదాలైన శాశ్వత విలువలు సత్, చిత్, ఆనంద్ ల ప్రత్యక్ష స్వరూపమే తప్ప వేరు కాదు అని అభిప్రాయపడ్డాడు.
- సమగ్ర వేదాంత దృక్పథం: ఈ భూమి మీదే, ఇహలోకంలోనే మానవుడు తన శారీరక, మానసిక, ఆత్మశక్తుల సమ్మేళనంతో ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి పొందవచ్చు. బ్రహ్మచర్యం, యోగ ప్రక్రియల ద్వారా వ్యక్తి దివ్యజ్ఞాన స్థాయిని అందుకోవచ్చు.
- ఆధ్యాత్మిక మానవుడు పరిపూర్ణుడై విశ్వజనీన స్వభావం కలిగి "స్వేచ్ఛగా విశ్వంలో విహరిస్తూ ఒక ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వమే హద్దులు అధిగమించి జీవిస్తాడు". సంతోషం అంతంలో కాక అనంతంలో ఉందనే ఉపనిషత్తు బోధనను అరవిందుడు పదేపదే గుర్తు చేస్తాడు.
- విద్య అనేది యంత్రంలో తయారయ్యే వస్త్రం వంటిది కాదు; మానసిక, ఆధ్యాత్మిక శక్తులను అభివృద్ధి చేయడం దాని లక్ష్యం. మానవ ఆత్మ, విశ్వజనీన మనస్సు, ఈ రెండింటి మధ్య మధ్యంతర శక్తి అయిన జాతీయ భావం - ఈ మూడింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకునేదే నిజమైన విద్య.
అరవిందుడు: విద్యా పర్యవసానాలు
- విద్యా లక్ష్యాలు: వ్యాయామ శిక్షణ, నైతిక అభివృద్ధి, నిర్మలత్వం; మానసిక వికాసం; ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధి; వ్యక్తి ధ్యేయానికి ప్రాధాన్యం; ఇంద్రియాల శిక్షణ; సహజ విద్య, భారత పునరుజ్జీవనం; తార్కిక శక్తికి శిక్షణ; మానసిక శక్తులకు శిక్షణ; బుద్ధి వికాసం; అంతర్జాతీయ అవగాహన.
- పాఠ్యప్రణాళిక: విషయ విజ్ఞానానికి సంబంధించిన అంశాలు, ఆధ్యాత్మిక విషయాలు, వ్యాయామం, ఆరోగ్య శిక్షణ, సంగీతం-నాటకాలు వంటి లలిత కళలు, వృత్తి శిక్షణ, అంతర్జాతీయ అవగాహనకు సంబంధించిన విషయాలు, సృజనాత్మకతకు సంబంధించిన విషయాలు.
బోధన సూత్రాలు, పద్ధతులు:
- ఉపాధ్యాయుడు కేవలం మార్గదర్శి మాత్రమే. ఈ విషయంలో అరవిందుడు ప్రకృతివాదులు, వ్యవహారిక సత్తావాదులతో ఏకీభవించాడు.
- ఉపాధ్యాయుడు సూచనలు ఇవ్వాలే గానీ విధించకూడదు.
- ఉపాధ్యాయుడు విద్యార్థికి శిక్షణ ఇవ్వకూడదు; జ్ఞాన సముపార్జన పరికరాలను నిర్దిష్టంగా చేసుకునే విధానం చూపి, వాటిని దోషరహితంగా చేసుకునే ప్రక్రియలో సహాయపడాలి.
- ఉపాధ్యాయుడు జ్ఞానాన్ని నేర్పకూడదు; జ్ఞానం సంపాదించే మార్గం చూపిస్తే విద్యార్థి తనంత తానే జ్ఞానాన్ని సంపాదించుకుంటాడు.
- మనసు వృద్ధి చెందే మార్గాన్ని గమనించాలి అనేది మరో బోధన సూత్రం.
- తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుల కోరికల మేరకు పిల్లవాడిని తయారు చేయకూడదు; స్వేచ్ఛగా తన స్వభావానికి అనుకూలంగా అభివృద్ధి చెందడానికి అవకాశం ఇవ్వాలి.
- స్వీయ అనుభవాలు.
- పనిచేస్తూ నేర్పించడం.
- విద్యార్థులతో ప్రేమ, సహానుభూతితో ప్రవర్తించడం.
- మాతృభాషలో విద్యా ప్రక్రియ.
- తార్కిక శక్తులకు, మానసిక శక్తులకు శిక్షణ.
- ఉపాధ్యాయుడు: విద్యార్థికి సహాయకారి, మార్గదర్శకుడు మాత్రమే. విషయ విజ్ఞానాన్ని బోధించడు; విద్యార్థిని విజ్ఞానాన్వేషణకు ప్రోత్సహిస్తాడు, మార్గం సూచిస్తాడు. విద్యార్థి తానే అన్వేషించి, అవగాహన చేసుకుని ఫలితాలు పొందేట్లు చేస్తాడు.
మహాత్మా గాంధీ: తాత్త్విక భావనలు
- గాంధీజీ ఒక మహా తత్త్వవేత్త. ఆయన పలు సందర్భాల్లో అనుసరించిన విధానాలను ఇతరులు క్రోడీకరించి ఆయన తత్త్వ సూత్రాలుగా పేర్కొన్నారు.
- రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధించడానికి సత్యాగ్రహం అనే ఆయుధాన్ని పాటించారు. భారత స్వాతంత్ర్య సమరంలో నిర్విరామ కృషి చేసి జాతిపితగా భారతీయుల అభిమానాన్ని, యావత్ ప్రపంచ గౌరవాన్ని అందుకున్నారు.
గాంధీజీని ప్రభావితం చేసినవి:
| ప్రభావం | వివరం |
|---|---|
| టాల్స్టాయ్ | "ది కింగ్డమ్ ఆఫ్ గాడ్ ఈజ్ విదిన్ యూ" గ్రంథం |
| రస్కిన్ | "అన్టు దిస్ లాస్ట్" గ్రంథం |
| తల్లి | చిన్నతనంలో చెప్పిన పురాణాలు, పౌరాణిక గాథలు |
| మత గ్రంథాలు | ఉపనిషత్తులు, పతంజలి యోగ సూత్రాలు, బుద్ధుని జాతక కథలు, బుద్ధుని బోధనలు, మహావీరుని బోధనలు, బౌద్ధ-జైన తత్త్వాలు, భగవద్గీత, రామాయణ, మహాభారతాలు, బైబిలు, ఖురాన్ |
జీవిత తత్త్వం - ముఖ్య సూత్రాలు:
- సత్యం: గాంధీ మహాత్ముడు సత్యాన్ని మనస్ఫూర్తిగా, చిత్తశుద్ధితో నమ్మాడు. ఆయనకు సత్యమే దైవం, దైవమే సత్యం, సత్యమే పరబ్రహ్మం. సత్యం, శివం, సుందరం అనే ఆదర్శవాద తత్త్వాన్ని పూర్తిగా నమ్మి ఆచరణలో పెట్టాడు.
- అహింస: దైవాన్ని, సత్యాన్ని కనుక్కోవడానికి అహింస ఒక్కటే మార్గం అని అభిప్రాయపడ్డాడు.
- ప్రేమ: ద్వేషాన్ని, హింసను అసత్యంతో, ప్రతిద్వేషంతో, ప్రతిహింసతో జయించలేం. ద్వేషాన్ని, హింసను జయించడం ప్రేమ ద్వారానే సాధ్యం. ప్రేమ, అహింసలే పదునైన సాధనాలు అనేవారు. ఈ నమ్మకమే సత్యాగ్రహ ఉద్యమానికి నాంది పలికింది.
- సోదరభావం: మానవులుగా మనమందరం ఒక్కటే. పుట్టుకతో మనుషుల్లో తేడా లేదు; మనుషుల మధ్య కనిపించే తేడాలన్నీ కృత్రిమమైనవే.
| గాంధీజీ ఈ కోణంలో | ఎందుకు |
|---|---|
| ఆదర్శవాది (భావవాది) | సత్ప్రవర్తనపై నమ్మకం, మతబోధన, వ్యక్తి స్వేచ్ఛ, విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వం, సత్యం-శివం-సుందరం అనే శాశ్వత విలువలపై గాఢ విశ్వాసం. గాంధీజీ విద్యాతత్త్వంలో ఆదర్శవాదమే ఎక్కువగా చోటు చేసుకుంది |
| ప్రకృతి విద్యాతత్త్వవాది | కృత్రిమ విద్యను తిరస్కరించారు; స్వేచ్ఛ, స్వయం క్రమశిక్షణ, ప్రకృతి వాతావరణంలో విద్యాభ్యాసాన్ని సమర్థించారు; ఇతరుల జోక్యాన్ని సమర్థించలేదు; వ్యక్తిగత అభివృద్ధికే ప్రాముఖ్యం |
| వ్యవహారిక సత్తావాది | విద్య జీవిత అవసరాలు తీర్చాలి; కృషి ఆధారంగా విద్యాభ్యాసం; అన్ని అంశాలు చేతిపని కేంద్రంగా; అన్ని రంగాల్లో శిక్షణ; సామాజిక దృక్పథం పాఠ్యప్రణాళికలో ప్రతిబింబించాలి |
గాంధీజీ: విద్యాతత్త్వం, బేసిక్ విద్య
- గాంధీజీ ఉద్దేశం ప్రకారం సమాజ పునర్నిర్మాణానికి విద్య ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది. రాజకీయ, సాంఘిక ప్రగతి జరగాలంటే విద్యా వ్యవస్థ సమర్థంగా ఉండాలి.
- విద్య అంటే వ్యక్తిలోని శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మికపరమైన అత్యున్నత అంశాలను వెలికి తీయడం. విద్య వ్యక్తి మూర్తిమత్వాన్ని అన్ని కోణాల నుంచీ అభివృద్ధి చేయాలి.
విద్యా భావనలు:
- సర్వోదయం కోసమే విద్య.
- ఉచిత, నిర్బంధ విద్య అందించాలి.
- చేతివృత్తి / పని కేంద్రంగా విద్య ఉండాలి; వ్యక్తికి చేయూత ఇచ్చేలా స్వయం పోషకంగా ఉండాలి.
- మాతృభాష మాధ్యమంగా విద్య సాగాలి.
- ఆదర్శ పౌరసత్వాన్ని విద్య అందించాలి.
- శ్రమకు తగిన గౌరవాన్ని విద్య అందించాలి.
- అహింసా మార్గాన్ని విద్య ప్రోత్సహించాలి.
వార్ధా లేదా బేసిక్ విద్యా విధానం - ముఖ్య సూత్రాలు:
- బాలబాలికలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య.
- వృత్తి విద్య / చేతిపనుల విద్య; పాఠ్యాంశాలు చేతిపని కేంద్రీకృతం కావాలి.
- ఉపాధ్యాయుని పర్యవేక్షణలో విద్యా ప్రక్రియ జరగాలి.
- విద్యార్థుల ఆసక్తి, సామర్థ్యాన్ని బట్టి తగిన శిక్షణ ఇవ్వాలి.
- జామెట్రీ బొమ్మల అభ్యాసం ద్వారా చేతివ్రాత నైపుణ్యం పెంచాలి.
- రాయడానికి ముందు చదవడం నైపుణ్యం పెంచడానికి ఉపాధ్యాయులు శ్రద్ధ చూపాలి.
- ఎనిమిదేళ్ళ వయసు ముందు వరకు మౌఖిక పద్ధతుల ద్వారా బోధన జరపాలి.
- పాఠ్యాంశాలను మాతృభాషలోనే బోధించాలి. మాతృభాషలో మాట ద్వారా, వ్రాత ద్వారా భావ ప్రకటన చేయగల నైపుణ్యం పిల్లలకు కలిగించాలి.
- కృత్యాల ఆధారంగా అభ్యసన.
- శ్రమకు తగిన గౌరవం లభించాలి.
- బాలబాలికలందరికీ కుట్టడం నేర్పాలి.
- చరిత్ర, జాగ్రఫీ, వృక్షశాస్త్రం, ఖగోళశాస్త్రం, గణితం, జామెట్రీ, ఆల్జీబ్రా వంటి అంశాల గురించి ప్రాథమిక సమాచారం అందించాలి.
గాంధీజీ: విద్యా పర్యవసానాలు
- విద్యా లక్ష్యాలు: సర్వతోముఖాభివృద్ధి - వ్యక్తిలోని శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మికపరమైన అత్యున్నత అంశాలను వెలికి తీయడం; ఈ లక్ష్యం కోసం పిల్లవాడి అభిరుచులను రేకెత్తించడానికి శరీర శిక్షణ, భౌతిక, సామాజిక, చేతిపనులు, చిత్రలేఖనం వంటి కార్యక్రమాలు నిర్వహించాలి. స్వయంపోషక లక్ష్యం, సాంస్కృతిక లక్ష్యం, శీల నిర్మాణం, పౌరసత్వ లక్ష్యం.
- పాఠ్యప్రణాళిక: వృత్తి ప్రాతిపదికగా, చేతిపనులు కేంద్రంగా పాఠ్యప్రణాళిక; సమైక్య పాఠ్యప్రణాళిక; స్వయం, కృత్య ఆధారిత అంశాలు; ఔపయోగికతకు ప్రాధాన్యం; సమతుల పాఠ్యప్రణాళిక; ప్రకృతి అధ్యయనం - జంతు, శరీర, రసాయన, ఆరోగ్య శాస్త్రాలు. విద్యకు సంబంధించిన వృత్తికి పెద్ద పీట వేశాడు. మొత్తం విద్యా ప్రక్రియ చేతివృత్తుల ద్వారా, పరిశ్రమ ద్వారా, ప్రయోగాల ద్వారా, కృత్యాల ద్వారా అందించి విద్యార్థి సర్వతోముఖాభివృద్ధికి తోడ్పడాలి. పాఠ్యాంశాలు: సాంఘికశాస్త్రం, సామాన్యశాస్త్రం, గణితం, చేతివృత్తులు. మాతృభాషలో బోధన జరగాలి.
- బోధన పద్ధతులు: కృత్యాల ఆధారంగా పనిచేస్తూ నేర్చుకోవడం; జీవిస్తూ నేర్చుకోవడం; భాగస్వాములై నేర్చుకోవడం; సేవా కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూ నేర్చుకోవడం; అనుభవాల ద్వారా వ్యక్తి జీవించడమే విద్య; చేతిపనిని కేంద్రంగా చేసుకుని బోధన; విజ్ఞానాన్ని వృత్తితో సహసంబంధం చేయడం; విజ్ఞానాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా కాక విషయాలన్నిటినీ ఒక వృత్తి లేదా ఉత్పత్తి కృత్యం చుట్టూ సమగ్రపరచి నేర్చుకున్నప్పుడే బాగా అవగాహన అవుతుంది; ఉపన్యాస పద్ధతి, చర్చా పద్ధతి, ప్రశ్నించే పద్ధతి.
పరీక్ష కోణం: అరవిందుడు = "ది లైఫ్ డివైన్"; అధిమనస్సు మూల పదం; యోగం = వారధి; అధిమానవుడు; సత్-చిత్-ఆనంద్; ఉపాధ్యాయుడు జ్ఞానం నేర్పడు - మార్గం చూపుతాడు, "మనసు వృద్ధి మార్గం గమనించాలి", మాతృభాషలో విద్య. గాంధీజీ = సత్యమే దైవం; అహింస, ప్రేమ, సోదరభావం; టాల్స్టాయ్, రస్కిన్ ప్రభావం; సర్వోదయం; చేతిపని కేంద్రం, స్వయం పోషకం; వార్ధా (బేసిక్) విద్య; సహసంబంధ పద్ధతి; విద్యాతత్త్వంలో ఆదర్శవాదమే ఎక్కువ.
మెమొరీ కోడ్: "అర-అధి-యో" - అరవిందుడు = అధిమనస్సు + యోగ వారధి. గాంధీ జీవిత సూత్రాలు "స-అ-ప్రే-సో": సత్యం, అహింస, ప్రేమ, సోదరభావం. బేసిక్ విద్య "చే-మా-స్వ": చేతిపని కేంద్రం, మాతృభాష, స్వయం పోషకం. "టాల్-రస్" - టాల్స్టాయ్, రస్కిన్ గాంధీని ప్రభావితం చేశారు.