భారతదేశం ప్రాచీన సంస్కృతి, నాగరికతలకు పుట్టినిల్లు. తక్షశిల, నలంద, నాగార్జున వంటి విశ్వవిద్యాలయాలకు నిలయమై ఎంతో మంది ఇతర దేశాల వారిని ఆకర్షించిన జ్ఞానభూమి; గొప్ప సంస్కృత సాహిత్యానికి నిలయమైన వేదభూమి. వేదం అవిద్యను తొలగించి ఆత్మకు విముక్తి కలిగిస్తుంది. బ్రహ్మసాక్షాత్కారానికి కావాల్సిన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం ఉపనిషత్తుల్లో రూపొందింది. ప్రకృతి-పురుషుల పరస్పర సహకారంతో ఈ ప్రపంచానికి ఒక సార్థకత ఏర్పడుతుందని సాంఖ్య సిద్ధాంతం నమ్మింది. ప్రపంచమంతా దుఃఖమయం అని బౌద్ధ సిద్ధాంతం భావించింది. రాగద్వేషాలను జయించడానికి ఇంద్రియ నిగ్రహం ఉండాలని జైన సిద్ధాంతం బోధించింది.
బౌద్ధ సిద్ధాంతం: నేపథ్యం
- క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో సిద్ధార్థుడు రాజకుటుంబంలో కపిలవస్తు నగరంలో జన్మించాడు. సున్నిత మనస్కుడు, మానవతావాది.
- మరణించిన వ్యక్తిని, వృద్ధులను, రోగపీడితులను చూసి చలించిపోయి "ప్రపంచమంతా దుఃఖమయం" అనే భావన అతనిలో కలిగింది. ఈ దుఃఖానికి కారణం కనుక్కోవాలనే తపన అతన్ని దేశమంతా తిరిగేలా చేసింది.
- బోధ్గయలో జ్ఞానోదయమైంది; సిద్ధార్థుడు బుద్ధుడిగా మారాడు.
- బుద్ధుని బోధనలను అతని శిష్యులు ప్రచారం చేశారు. వాటినే త్రిపిటకాలు అంటారు:
| పిటకం | విషయం |
|---|---|
| వినయ పిటకం | సంఘం ఏర్పాటుకు సంబంధించిన నియమాలు |
| సుత్త పిటకం | చర్చలు, బోధనలు |
| అభిధమ్మ పిటకం | తాత్త్విక చింతనలు |
బుద్ధుని బోధనల్లో నాలుగు అంశాలు: (1) లోకమంతా దుఃఖమయం, బాధామయం (2) ఈ లోకంలో బాధలన్నిటికీ కారణం కోరికలు (3) కోరికలకు దూరంగా జీవన విధానం అనుసరించాలి (4) అంతిమ లక్ష్యం నిర్వాణం.
నాలుగు మహా సత్యాలు, అష్టాంగ మార్గం
- సర్వం దుఃఖం - సర్వం దుఃఖమయం.
- దుఃఖ హేతువు - దుఃఖానికి కారణం కోరికలు.
- దుఃఖ త్యాగం - దుఃఖాన్ని వదిలించుకోవచ్చు.
- దుఃఖాన్ని త్యజించే మార్గం - బుద్ధుడు దుఃఖాన్ని వదిలించుకోవడానికి అష్టాంగ మార్గం చూపించాడు.
అష్టాంగ మార్గం: సమ్యక్ దృష్టి, సమ్యక్ సంకల్పం, సమ్యక్ వాక్కు, సమ్యక్ కర్మ, సమ్యక్ జీవనం, సమ్యక్ వ్యాయామం, సమ్యక్ స్మృతి, సమ్యక్ సమాధి. అష్టాంగ మార్గంలో ముఖ్యంగా మూడు అంశాలు కనిపిస్తాయి: శీల, సమాధి, ప్రజ్ఞ.
బౌద్ధ సిద్ధాంతం, బౌద్ధ కాలంలో విద్య
- బౌద్ధ మత సిద్ధాంతాల్లో 32 భావజాలాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ప్రధానమైనవి: (1) శూన్యవాదులు (2) విషయ సంబంధ భావవాదులు (3) విశ్లేషణాత్మక యదార్థవాదులు (4) ప్రత్యక్ష యదార్థవాదులు.
- బౌద్ధ మతం ముఖ్యంగా తన శిష్యులను సత్యం ఆచరించేలా చేయడం, అష్టాంగ మార్గాన్ని ఆచరించడంపై దృష్టి పెట్టింది.
- విద్యా లక్ష్యాలు: నాలుగు మహా సత్యాలు అర్థం చేసుకోవడం; అష్టాంగ మార్గాన్ని పాటించి సత్యం ఆచరించడం; లోకమంతా దుఃఖమయమని అర్థం చేసుకోవడం; విముక్తి; జీవించడానికి సిద్ధం కావడం; నైతిక అభివృద్ధి.
- బౌద్ధం "ఆత్మ", "పునర్జన్మ"లను నిరాకరించింది. ఆత్మ సాక్షాత్కారం, మోక్షం బౌద్ధ విద్య లక్ష్యాలు కాలేదు. దీనికి భిన్నంగా ఈ ప్రపంచమే నిజమైనదని, అందులో దుఃఖం సత్యమని, దుఃఖ విముక్తమైన జీవితమే లక్ష్యం కావాలని బుద్ధుడు చెప్పాడు.
- పాఠ్యప్రణాళిక: త్రిపిటకాలు (వినయ, సుత్త, అభిధమ్మ) పాఠ్యభాగాలు. ఐదు స్కంధాల అధ్యయనం కూడా ఉండేది: రూప స్కంధం, వేదన స్కంధం, సంజ్ఞ స్కంధం, సంస్కార స్కంధం, విజ్ఞాన స్కంధం. సమాజ భౌతిక జీవనానికి అవసరమైన జ్ఞానంపై దృష్టి పెట్టారు. బౌద్ధ పాఠ్యప్రణాళిక నైతిక, భౌతిక అంశాల కలయిక: నైతిక అంశాలు అష్టాంగ మార్గాన్ని ప్రతిఫలిస్తే, భౌతిక విషయాలు ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన అంశాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.
- బోధన పద్ధతులు: మౌఖిక పద్ధతి, వల్లె వేయడం, గతితార్కిక పద్ధతి, ఆచరణాత్మక పద్ధతి, అనుకరణ. బౌద్ధ విద్య సార్వజనీనం కాబట్టి ప్రజల భాష అయిన "పాళీ" ని బోధన భాషగా ఉపయోగించేవారు.
- బౌద్ధ గురువులు: వీరిని గురువులు, ఆచార్యులు అని పిలిచేవారు. నైతిక రుజువర్తన కలిగి ఆదర్శవంతమైన సాధారణ జీవితం గడపాలి. బౌద్ధ సంప్రదాయంలో ఉపాధ్యాయులు శిక్షణ ద్వారా తయారయ్యేవారని జాతక కథలు చెబుతున్నాయి. వీరు అష్టాంగ మార్గాన్ని అనుసరించారు; అత్యంత నిరాడంబరమైన, కఠినమైన జీవితం గడిపేవారు.
- విద్యార్థులు: కఠిన క్రమశిక్షణ పాటించాలి. బుద్ధుని అష్టాంగ మార్గం పాటించడానికి విద్యార్థుల నుంచి ఆదర్శవంతమైన జీవితాన్ని ఆశించేవారు. పొరపాటు చేస్తే కఠినంగా శిక్షించేవారు; క్రమశిక్షణ పాటించకపోతే పాఠశాల నుంచి పంపించివేసేవారు.
జైన సిద్ధాంతం: భావనలు
- "జిన" అంటే జయించినవాడు - రాగద్వేషాలను జయించినవాడు. "తీర్థంకరులు" అంటే ఇంద్రియాలపై నిగ్రహం ఉన్నవారు.
- ఉత్తమ ప్రవర్తన, ఉత్తమ గుణగణాల అభివృద్ధికి ప్రతి వ్యక్తి అత్యంత కఠినమైన నిబంధనలు పాటించడం జైన ధర్మం ప్రధాన లక్ష్యమని విద్యావేత్తలు అభిప్రాయపడ్డారు.
- జైన సిద్ధాంతాలను తీర్థంకరులు ప్రతిపాదించారు. మొదటి తీర్థంకరుడు ఋషభనాథుడు; చివరి తీర్థంకరుడు, 24వ వాడు మహావీరుడు.
- జైనంలో రెండు శాఖలు: శ్వేతాంబరులు, దిగంబరులు.
- పంచ మహావ్రతాలు: సత్యం, అహింస, అస్తేయం (దొంగతనం చేయకపోవడం), అపరిగ్రహం (ఇతరులవేవీ ఆశించకపోవడం), బ్రహ్మచర్యం - మంచి ప్రవర్తన కోసం ఈ ఐదు నియమాలు పాటిస్తారు.
- త్రిరత్నాలు: సమ్యక్ దర్శనం, సమ్యక్ జ్ఞానం, సమ్యక్ ప్రవర్తన.
- ఆత్మ ఉంటుందని నమ్మారు; కానీ భగవంతుడు ఉన్నాడు అనే విషయాన్ని తోసిపుచ్చారు.
- కర్మ, పునర్జన్మ, నిర్వాణం పట్ల పూర్తి నమ్మకం ఉండేది.
- నిబంధనలకు లోబడిన జీవితం గడుపుతూ చివరకు ఆత్మకు మోక్షం సంపాదించడమే జైన తత్త్వం ప్రధాన చింతన.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
జైన మతానికి సంబంధించి సరికాని అంశాన్ని గుర్తించండి
- (1)జైనమతం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం ‘మోక్షం’ సాధించడం
- (2)25 మంది ‘తీర్థంకరులు’ ఈ మతాన్ని బాగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు
- (3)‘తీర్థంకరులు’ జైనులకు ఆధ్యాత్మిక గురువులు
- (4)‘పంచవ్రతాలు’ జైనమతం యొక్క ప్రధాన సిద్ధాంతాలు
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (2) 25 మంది ‘తీర్థంకరులు’ ఈ మతాన్ని బాగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు
జైన మతం గురించి ఇచ్చిన నాలుగు వాక్యాల్లో తప్పుగా ఉన్నది ఏదో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
జైన మతంలో మొత్తం 24 మంది తీర్థంకరులు ఉన్నారు. మొదటి తీర్థంకరుడు ఋషభనాథుడు, 23వ వాడు పార్శ్వనాథుడు, 24వ, చివరి తీర్థంకరుడు వర్ధమాన మహావీరుడు. కాబట్టి ‘25 మంది తీర్థంకరులు’ అనే వాక్యం తప్పు. సరైన జవాబు ఆప్షన్ (2).
మిగిలినవి సరైనవే. జైనుల అంతిమ లక్ష్యం మోక్షం (కైవల్యం) పొందడం (1). తీర్థంకరులు జైనులకు ఆధ్యాత్మిక గురువులు (3). అహింస, సత్యం, అస్తేయం (దొంగిలించకపోవడం), అపరిగ్రహం (ఆస్తి కూడబెట్టకపోవడం), బ్రహ్మచర్యం అనే పంచవ్రతాలు జైనమతం ప్రధాన సిద్ధాంతాలు (4).
గుర్తుంచుకోండి: జైనమతం: 24 తీర్థంకరులు, చివరివారు మహావీరుడు.
జైన సిద్ధాంతం: విద్యా పర్యవసానాలు
- విద్యా లక్ష్యాలు: త్రిరత్నాలను కొనసాగించడం; సత్ప్రవర్తన అలవరచుకోవడానికి పంచ మహావ్రతాలు పాటించడం.
- పాఠ్యప్రణాళిక: జైన తీర్థంకరుల బోధనలు, త్రిరత్నాలు, జైన మతం, ప్రపంచం, చైతన్యం, పదార్థాల జ్ఞానం.
- బోధన పద్ధతులు: అనుకరణ, వల్లె వేయడం, అహింస-సత్యం వంటివి అనుసరించడం, ప్రయోగ పద్ధతి, పరిశీలనా పద్ధతి, నైయుక్తిక (తార్కిక) పద్ధతి.
- ఉపాధ్యాయుడు: ఒక నమూనా; ఉన్నత స్థాయికి ఉదాహరణ; బంధింపబడి ఉన్న ఆత్మను స్వేచ్ఛా ప్రపంచంలోకి తెచ్చే కఠిన శిక్షకుడు; దేవుడితో సమానుడు; మోక్షసాధనకు తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తాడు.
- విద్యార్థి: పంచ మహావ్రతాలు అనుసరించి సత్ప్రవర్తన కలిగి ఉండాలి; అన్ని జీవన రంగాల్లో జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాలి; భౌతిక విషయాలపై ఆసక్తి, అనుబంధం లేకపోవడం, క్షమ, ఆత్మ నిగ్రహం, పవిత్రత, బ్రహ్మచర్యం, త్యాగం వంటి పది ధర్మాలను అనుసరించాలి; ఉపాధ్యాయులను గౌరవించి గురువులుగా భావించాలి; గురువులను ఆదర్శంగా తీసుకుని వారి సత్ప్రవర్తనను అలవరచుకోవాలి; తామూ గురువులై ఆత్మ శృంఖలాలను తెంచడానికి ప్రతిన పూనాలి.
- క్రమశిక్షణ: స్వయం క్రమశిక్షణ, ఆత్మ నిగ్రహం.
- ఇలాంటి ఉన్నత భావజాలాలతో ఆత్మ సాక్షాత్కారమే పరమావధిగా సాగిన జైనుల విద్యా విధానం భారతీయ విద్యా చరిత్రలో ఒక విలక్షణమైన విద్యా విధానం.
| అంశం | బౌద్ధం | జైనం |
|---|---|---|
| స్థాపన / ప్రవక్త | బుద్ధుడు (సిద్ధార్థుడు, కపిలవస్తు) | తీర్థంకరులు; మొదటి ఋషభనాథుడు, 24వ మహావీరుడు |
| ముఖ్య భావన | ప్రపంచమంతా దుఃఖమయం; కోరికలే కారణం | రాగద్వేషాలను జయించడం; ఇంద్రియ నిగ్రహం |
| ఆత్మ | ఆత్మ, పునర్జన్మలను నిరాకరించింది | ఆత్మను నమ్మింది; భగవంతుణ్ణి తోసిపుచ్చింది |
| లక్ష్యం | దుఃఖ విముక్తి, నిర్వాణం | ఆత్మకు మోక్షం |
| ముఖ్య సూత్రాలు | 4 మహా సత్యాలు, అష్టాంగ మార్గం | త్రిరత్నాలు, పంచ మహావ్రతాలు |
| గ్రంథాలు / శాఖలు | త్రిపిటకాలు | శ్వేతాంబరులు, దిగంబరులు |
| బోధన భాష | పాళీ | - |
పరీక్ష కోణం: బుద్ధుడు = క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం, కపిలవస్తు, బోధ్గయలో జ్ఞానోదయం; త్రిపిటకాలు = వినయ (సంఘ నియమాలు), సుత్త (బోధనలు), అభిధమ్మ (తత్త్వం); 4 మహా సత్యాలు; అష్టాంగ మార్గం = శీల, సమాధి, ప్రజ్ఞ; బోధన భాష పాళీ; ఆత్మ, పునర్జన్మల నిరాకరణ. జైనం = 24 తీర్థంకరులు (ఋషభనాథుడు మొదటి, మహావీరుడు చివరి); త్రిరత్నాలు; పంచ మహావ్రతాలు; శ్వేతాంబర, దిగంబర శాఖలు.
మెమొరీ కోడ్: త్రిపిటకాలు "వి-సు-అ": వినయ (నియమాలు), సుత్త (బోధనలు), అభిధమ్మ (తత్త్వం). జైన త్రిరత్నాలు "ద-జ్ఞా-ప్ర": సమ్యక్ దర్శనం, జ్ఞానం, ప్రవర్తన. పంచ మహావ్రతాలు "స-అ-అ-అ-బ్ర": సత్యం, అహింస, అస్తేయం, అపరిగ్రహం, బ్రహ్మచర్యం. "1 ఋషభుడు - 24 మహావీరుడు".