అర్థం, నిర్వచనం
- పోలియో (పోలియోమైలైటిస్) ఒక తీవ్రమైన అంటువ్యాధి. దీనిని బాల పక్షవాతం / శైశవ పక్షవాతం అని కూడా అంటారు.
- పదం గ్రీకు భాష నుంచి వచ్చింది: "పోలియోస్" = బూడిద రంగు, "మైలోస్" = మజ్జ (వెన్నుపాము). వెన్నుపాములోని బూడిద రంగు భాగానికి వచ్చే వాపు అని అర్థం.
- వైద్య నిర్వచనం: పోలియో వైరస్ మెదడు కాండం, వెన్నుపాములోని పూర్వ శృంగ కణాల (యాంటీరియర్ హార్న్ సెల్స్ - AHC) కు సోకి, ఆ కణాలు నియంత్రించే కండరాల్లో తాత్కాలిక లేదా శాశ్వత పక్షవాతం / బలహీనత తెచ్చే వైరస్ వ్యాధి.
- వైరస్ వెన్నుపాములో కదలికను నియంత్రించే నాడీ కణాలను మాత్రమే దెబ్బతీస్తుంది; స్పర్శ నాడులను కాదు.
- ఇది వేగంగా వ్యాపిస్తుంది; ముఖ్యంగా 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లలపై ప్రభావం చూపుతుంది. శ్వాస కండరాలు దెబ్బతింటే ఊపిరి తీసుకోవడం కష్టమై మరణానికీ దారితీయవచ్చు.
- పిల్లల్లో శారీరక వైకల్యానికి పోలియో ఒకప్పుడు అత్యంత సాధారణ కారణం. టీకాల ఉద్యమం (పల్స్ పోలియో) ఫలితంగా భారత్లో చివరి కేసు 2011 జనవరిలో నమోదైంది; వరుసగా 3 సంవత్సరాలు కొత్త వైల్డ్ పోలియో కేసులు లేకపోవడంతో 2014 మార్చి 27న WHO భారత్ను పోలియో రహిత దేశంగా ధ్రువీకరించింది.
ప్రీవియస్ పేపర్స్ బిట్స్ ఇప్పుడు చదివిన దానిపై పరీక్షల్లో వచ్చిన ప్రశ్నలు
పోలియో వలన సంభవించే వైకల్యం
- (1)చలన వైకల్యం
- (2)అభ్యసన సమస్య
- (3)బుద్ధిమాంద్యత
- (4)సెరిబ్రల్ పాల్సీ
సమాధానం, వివరణ
సరైన సమాధానం: (1) చలన వైకల్యం
పోలియో వల్ల వచ్చే వైకల్యం ఏ రకానికి చెందుతుందో ఈ ప్రశ్న అడుగుతోంది.
పోలియో (Poliomyelitis) ఒక వైరస్ వల్ల వచ్చే అంటువ్యాధి. ఈ వైరస్ వెన్నుపాములోని చలన నాడీ కణాలను దెబ్బతీస్తుంది. దాంతో కాళ్లు లేదా చేతుల కండరాలు బలహీనపడి, సన్నబడి, పక్షవాతం వస్తుంది. వ్యక్తి నడవడం, కదలడం కష్టమవుతుంది. శరీర కదలికకు సంబంధించిన ఇలాంటి వైకల్యాన్ని చలన వైకల్యం (Locomotor Disability) అంటారు. పోలియో మెదడును దెబ్బతీయదు కాబట్టి తెలివి మామూలుగానే ఉంటుంది.
కాబట్టి సరైన జవాబు ఆప్షన్ (1) చలన వైకల్యం.
అభ్యసన సమస్య (2), బుద్ధిమాంద్యత (3) మెదడు పనితీరుకు సంబంధించినవి. సెరిబ్రల్ పాల్సీ (4) కూడా కదలికలపై ప్రభావం చూపుతుంది, కానీ అది పుట్టుకకు ముందు, పుట్టేటప్పుడు లేదా పుట్టిన కొద్ది కాలంలో మెదడు దెబ్బతినడం వల్ల వస్తుంది, పోలియో వైరస్ వల్ల కాదు.
గుర్తుంచుకోండి: పోలియో = వెన్నుపాము నాడులు → చలన వైకల్యం; తెలివి మామూలే.
ఎలా వ్యాపిస్తుంది? (కారణాలు)
- కారణం: నాడీ కణాలను ఇష్టపడే (న్యూరోట్రోపిక్) పోలియో వైరస్. ఇది పేగుల ద్వారా శరీరంలోకి ప్రవేశించి, రక్తం ద్వారా ప్రయాణించి, చివరికి AHC కి సోకుతుంది.
- పోలియో వైరస్కు 3 రకాలు (స్ట్రెయిన్లు): బ్రున్హిల్డ్ (రకం 1), లాన్సింగ్ (రకం 2), లియాన్ (రకం 3).
- పరిశుభ్రత తక్కువగా, మరుగుదొడ్లు లేని ప్రాంతాల్లో జబ్బుపడిన పిల్లవాడి మలం నుంచి ఆరోగ్యవంతుడి నోటికి చేరుతుంది - దీనిని మల-నోటి మార్గం (ఫీకో-ఓరల్ రూట్) అంటారు. ఈగలు, మురికి చేతుల ద్వారా తాగునీరు, ఆహారం కలుషితమవుతాయి.
- పారిశుద్ధ్యం మెరుగ్గా ఉన్న చోట దగ్గు, తుమ్ముల ద్వారా వ్యాపించవచ్చు.
- పైకి లక్షణాలు కనిపించని (సబ్-క్లినికల్) పోలియో ఉన్న పిల్లవాడి మలం ద్వారా కూడా వ్యాపిస్తుంది.
వైరస్ సోకిన అందరికీ పక్షవాతం వస్తుందా?
- లేదు. కొద్ది శాతం మందికి మాత్రమే పక్షవాతం వస్తుంది. చాలామందికి జ్వరంతో కూడిన తీవ్రమైన జలుబు లాంటి లక్షణాలే వస్తాయి.
- కానీ పోలియో వైరస్ వల్ల వచ్చిన ఆ "జలుబు" సమయంలో ఏదైనా మందు ఇంజెక్షన్ ఇస్తే, ఆ చికాకు వల్ల పక్షవాతం రావచ్చు.
పోలియో రకాలు
వ్యాధి తీవ్రతను బట్టి:
| రకం | ఏం జరుగుతుంది |
|---|---|
| లక్షణాలు కనిపించనిది (సబ్-క్లినికల్) | కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థను పెద్దగా ప్రభావితం చేయదు |
| పక్షవాతం లేనిది (నాన్-పెరాలిటిక్) | కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థను ప్రభావితం చేస్తుంది కానీ పక్షవాతం రాదు |
| పక్షవాతంతో కూడినది (పెరాలిటిక్) | అరుదు; పాక్షిక లేదా పూర్తి పక్షవాతం వస్తుంది |
పక్షవాతం వచ్చే రూపంలో, వైరస్ దెబ్బతీసే భాగాన్ని బట్టి:
| రకం | దెబ్బతినే భాగం |
|---|---|
| స్పైనల్ పోలియో | వెన్నుపాము - అత్యంత సాధారణ రకం |
| బల్బార్ పోలియో | మెదడు కాండం (శ్వాస, మింగడం దెబ్బతినవచ్చు) |
| బల్బో-స్పైనల్ పోలియో | వెన్నుపాము, మెదడు కాండం రెండూ |
| ఎన్సెఫలైటిక్ పోలియో | మెదడు (అరుదు) |
పోలియో దశలు
| దశ | వ్యవధి | ఏం జరుగుతుంది |
|---|---|---|
| పక్షవాతానికి ముందు దశ (ప్రీ-పెరాలిటిక్) | సుమారు 2 రోజులు | జ్వరం, వికారం, నొప్పి; వెన్ను, కాళ్లు-చేతులు, శ్వాస కండరాల్లో పట్టేయడం, అలసట |
| తీవ్ర పక్షవాత దశ (అక్యూట్ పెరాలిటిక్) | సుమారు 2 వారాలు | కండరాలు నొప్పిగా ఉండి పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా చచ్చుబడతాయి; శ్వాస కండరాలు దెబ్బతింటే ఊపిరి కష్టం |
| కోలుకునే దశ (కన్వలసెంట్) | 2 సంవత్సరాల వరకు | ఇన్ఫెక్షన్ తగ్గుతుంది; పూర్తిగా కోలుకున్న AHC ల కండరాలు పూర్తిగా, పాక్షికంగా కోలుకున్న వాటి కండరాలు పాక్షికంగా కోలుకుంటాయి; చనిపోయిన AHC ల కండరాలు శాశ్వతంగా చచ్చుబడే ఉంటాయి |
| మిగిలిన వైకల్య దశ (రెసిడ్యువల్) | 2 సంవత్సరాల తర్వాత | బలహీన లేదా బలమైన కండరాల సహాయంతో లోపాన్ని భర్తీ చేసుకోవడం నేర్చుకుంటారు |
- కొందరిలో పోలియో వచ్చిన చాలా ఏళ్ల తర్వాత (సుమారు 15-40 ఏళ్లకు) మళ్లీ కండరాల బలహీనత, అలసట, నొప్పి కనిపించవచ్చు; దీనిని పోస్ట్-పోలియో సిండ్రోమ్ అంటారు.
పక్షవాతం ఎలా మొదలవుతుంది? లక్షణాలు
- జలుబు, జ్వరం వచ్చిన తర్వాత మొదలవుతుంది; కొన్నిసార్లు విరేచనాలు, వాంతులు కూడా ఉంటాయి. కొన్ని రోజులకు మెడ బిగుసుకుని నొప్పిగా ఉంటుంది, శరీర భాగాలు వదులుగా వేలాడతాయి.
- పక్షవాతం శరీరంలో ఏ కండరాలకైనా రావచ్చు, కానీ కాళ్లలో ఎక్కువ. సాధారణంగా రెండు వైపులా సమానంగా ఉండదు (అసమానంగా ఉంటుంది).
- అవయవం వదులుగా, మెత్తగా (ఫ్లాసిడ్) ఉంటుంది; బిగుసుకుని ఉండదు.
- దెబ్బతిన్న అవయవం కండరాలు, ఎముకలు మరో అవయవం కంటే సన్నగా అవుతాయి.
- స్పర్శ దెబ్బతినదు.
- అవయవాన్ని ఒకే స్థితిలో ఉంచడం, వాడకపోవడం వల్ల అనేక వైకల్యాలు, కాంట్రాక్చర్లు వస్తాయి. బలహీన కీళ్లపై శరీర బరువు మోపడం వల్ల కూడా వైకల్యాలు వస్తాయి.
- ఒకసారి పక్షవాతం వస్తే అది పోదు, పెరగదు కూడా. తొలి దశలో నొప్పి వల్ల అసలు కంటే ఎక్కువ పక్షవాతం ఉన్నట్టు కనిపించవచ్చు; నొప్పి తగ్గి, పాక్షికంగా దెబ్బతిన్న కండరాలు కోలుకుంటే పనితీరు మెరుగవుతుంది.
పోలియోలో సాధారణంగా కనిపించే వైకల్యాలు
| వైకల్యం | వివరం |
|---|---|
| స్కోలియోసిస్ | వెన్నెముక పక్కకు వంగడం; ఛాతీ కుహరంలో గుండె, ఊపిరితిత్తులకు చోటు తగ్గుతుంది |
| మోకాలు వెనక్కి వంగడం (జెను రికర్వేటమ్) | బలహీనమైన కాలిపై బరువు మోపడం వల్ల మోకాలు వెనక్కి వంగుతుంది |
| మోకాలి వంపు కాంట్రాక్చర్ | మోకాలిని వంచిన స్థితిలోనే ఉంచితే అలాగే బిగుసుకుపోతుంది |
| ఎత్తైన ఆర్చ్ పాదం (పెస్ కేవస్) | పాదం మధ్య ఎముకలు కిందికి వంగడం వల్ల అరికాలి వంపు చాలా ఎత్తుగా కనిపిస్తుంది |
| కీళ్ల కాంట్రాక్చర్లు | కండరాలు, స్నాయుబంధనాలు కుంచించుకుని అవయవం పూర్తిగా కదలదు |
- పక్షవాతం వల్ల అవయవాల ఎదుగుదల మందగిస్తుంది. అవయవాలు చాలాకాలం ముడుచుకుని ఉంటే కీళ్లు స్థానం తప్పి జారిపోయే (స్థానభ్రంశం) అవకాశం ఎక్కువ.
పోలియో మదింపు
- దెబ్బతిన్న అవయవాలు, కీళ్లు, కండరాలను అంచనా వేయాలి.
- ఏదైనా కాంట్రాక్చర్ లేదా వైకల్యం ఉందేమో చూడాలి.
- సంబంధిత ఇతర వ్యాధులు ఉంటే గమనించాలి.
- నిపుణులు సూచించిన పరికరాలను పిల్లవాడు అలవాటు చేసుకునేలా చూడాలి.
- మదింపు తర్వాత ఉపాధ్యాయులకు, తల్లిదండ్రులకు, సంరక్షకులకు సలహాలు రాతపూర్వకంగా ఇవ్వాలి.
పోలియో చికిత్స, పునరావాసం
మొదటి అనారోగ్య సమయంలో (పక్షవాతం కొత్తగా వచ్చినప్పుడు):
- ఏ మందూ పనిచేయదు - తొలి దశలోనూ, తర్వాత కూడా.
- విశ్రాంతి ముఖ్యం; కోలుకునే సమయంలో మంచి ఆహారం సహాయపడుతుంది.
- పిల్లవాడికి సౌకర్యంగా, కాంట్రాక్చర్లు రాకుండా ఉండే స్థితిలో పడుకోబెట్టాలి. మొదట కండరాల నొప్పి వల్ల పిల్లవాడు కీళ్లు చాచడానికి ఇష్టపడడు; నెమ్మదిగా, మెల్లగా చేతులు, కాళ్లు చాచి మంచి భంగిమలో ఉంచాలి.
మొదటి అనారోగ్యం తర్వాత:
- మంచి ఆహారం, మంచి భంగిమ కొనసాగించాలి. జ్వరం తగ్గగానే కాంట్రాక్చర్లు నివారించడానికి, బలం తిరిగి రావడానికి కదలిక పరిధి (రేంజ్ ఆఫ్ మోషన్) వ్యాయామాలు మొదలుపెట్టాలి.
- వ్యాయామాన్ని వీలైనంత ఆటగా మార్చాలి - చురుకైన ఆటలు, ఈత. జాలిపడి పిల్లవాడిని ఊరికే కూర్చోబెట్టడం అన్నిటికంటే చెడ్డ పని; నడవడం, పరుగెత్తడం, ఆడటంలో భాగం చేయాలి.
- ఊతకర్రలు, కాళ్లకు పట్టీలు (కాలిపర్లు), ఇతర పరికరాలు బాగా కదలడానికి సహాయపడతాయి; కాంట్రాక్చర్లు, వైకల్యాలను నివారిస్తాయి.
- ప్రత్యేక సందర్భాల్లో శస్త్రచికిత్స: కాంట్రాక్చర్లు సరిచేయడానికి, బలమైన కండరాలు బలహీన కండరాల పని చేసేలా అవి అతుక్కునే చోటు మార్చడానికి (టెండన్ ట్రాన్స్ఫర్), పాదం బాగా వదులుగా లేదా ఒక పక్కకు వంగినప్పుడు.
- పిల్లవాడు శరీరాన్ని, మనసును వీలైనంత ఎక్కువ వాడేలా, ఇతర పిల్లలతో చురుకుగా ఆడేలా, సొంత పనులు చేసుకునేలా, పనుల్లో సహాయపడేలా ప్రోత్సహించాలి.
- ప్రతి పిల్లవాడిలో చచ్చుబడిన కండరాల కలయిక, తీవ్రత వేరు; కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరి అవసరాలూ వేరు.
చికిత్సకుల పాత్ర:
- భౌతిక చికిత్సకుడు: చచ్చుబడిన కండరాలను కొద్దికొద్దిగా కదిలేలా చేస్తాడు; కీళ్లు బిగుసుకుపోకుండా, కదలిక లేకుండా అతుక్కుపోకుండా (యాంకైలోసిస్) చూస్తాడు. ఛాతీ ఫిజియోథెరపీ శ్వాసకోశ సమస్యల నుంచి కాపాడుతుంది. తరచూ పక్కకు తిప్పడం వల్ల పుండ్లు (బెడ్ సోర్స్) రావు. అవసరమైతే కట్లు (స్ప్లింట్లు) ఇచ్చి మిగిలిన కీళ్లు దృఢంగా ఉండేలా చూస్తాడు. పాదాలకు తగిన బూట్లు సూచిస్తాడు. వేడి నీటి కాపడం కండరాల నొప్పి తగ్గిస్తుంది.
- వృత్తి చికిత్సకుడు: చేతులు, మోకాళ్లు, కాళ్లు, తొడ ఎముకలకు తగిన చలన వ్యాయామాలు చేయిస్తూ ఇతర సమస్యలు రాకుండా చూస్తాడు.
- ప్రసంగ చికిత్సకుడు: (బల్బార్ రకంలో) ఆహారం నమలడం, మింగడం నేర్పుతాడు; నోటి ద్వారా తినే పద్ధతులు సూచిస్తాడు.
పరీక్ష కోణం: పోలియో = పోలియో వైరస్, AHC దెబ్బతినడం, మల-నోటి మార్గం. చచ్చుబడిన అవయవం వదులుగా (ఫ్లాసిడ్), సన్నగా; స్పర్శ మామూలుగా ఉంటుంది; కాళ్లలో ఎక్కువ. స్పైనల్ పోలియో అత్యంత సాధారణం. దశలు: 2 రోజులు - 2 వారాలు - 2 ఏళ్ల వరకు - 2 ఏళ్ల తర్వాత. పోలియో వల్ల వచ్చేది చలన వైకల్యం.
మెమొరీ కోడ్: "2-2-2-2" - పోలియో దశలు: 2 రోజులు (ముందు దశ), 2 వారాలు (తీవ్ర దశ), 2 ఏళ్ల వరకు (కోలుకునే దశ), 2 ఏళ్ల తర్వాత (మిగిలిన దశ). వైరస్ రకాలు "బ్రు-లా-లి" = బ్రున్హిల్డ్, లాన్సింగ్, లియాన్. వైకల్యాలు "స్కో-జె-మో-పె" = స్కోలియోసిస్, జెను రికర్వేటమ్, మోకాలి కాంట్రాక్చర్, పెస్ కేవస్.