అర్థం, నిర్వచనం
- శరీరంలోని ఒక భాగాన్ని కోల్పోవడమే అవయవ ఛేదనం (యాంప్యుటేషన్).
- ప్రమాదం, తీవ్రమైన అనారోగ్యం లేదా ప్రాణానికి ముప్పు ఉన్నప్పుడు శస్త్రచికిత్సతో కాలు, చేయి, వేలు వంటి భాగాన్ని తొలగిస్తారు. రోగి ప్రాణాన్ని కాపాడటానికే ఈ శస్త్రచికిత్స చేస్తారు.
- "యాంప్యుటేషన్" అనే పదం లాటిన్ భాష నుంచి వచ్చింది; అర్థం "చుట్టూ కోసి తీసివేయడం".
- అరుదుగా కొందరు పిల్లలు ఒకటి లేదా రెండు చేతులు, పాదాలు లేకుండానే పుడతారు (పుట్టుకతో అవయవ లోపం). చాలా సందర్భాల్లో మాత్రం ప్రమాదాల్లో గాయపడి చేయి లేదా కాలు కోల్పోతారు.
కారణాలు
| కారణం | వివరం |
|---|---|
| వ్యవసాయ యంత్రాల ప్రమాదాలు | పశుగ్రాసం కోసే యంత్రాలను భద్రతా పరికరాలు లేకుండా వాడటం; వేళ్లు, ముంజేయి, చేయి తెగిపోవడం - గ్రామాల్లో ప్రధాన కారణం |
| రోడ్డు ప్రమాదాలు | పట్టణాల్లో ముఖ్యమైన కారణం |
| గాయాన్ని సరిగ్గా చూసుకోకపోవడం | రక్తస్రావం ఆపడానికి ప్రథమ చికిత్సగా కట్టిన గట్టి కట్లు (టూర్నికెట్), బిగుతైన బ్యాండేజీలు ఎక్కువసేపు ఉంచడం |
| తీవ్ర వ్యాధులు | ఎముకల్లో ముదిరిన ఇన్ఫెక్షన్, ప్రమాదకర కణితులు (క్యాన్సర్), కాలిన గాయాలు, కుష్ఠు వ్యాధి |
| మధుమేహం, రక్తనాళ వ్యాధులు | కాలికి రక్త ప్రసరణ ఆగిపోవడం లేదా బాగా తగ్గడం వల్ల కణజాలం చచ్చుబడిపోవడం (గ్యాంగ్రీన్) - అది ఇతర భాగాలకు వ్యాపించకుండా తొలగించాలి |
| పుట్టుకతో | తల్లి గర్భంలో ఎముకలు సరిగ్గా ఏర్పడకపోవడం |
- మధుమేహం తీవ్రమైతే కొన్నిసార్లు కాలి వేళ్లను ఒక్కొక్కటిగా, అవసరమైతే కాలిని తొలగిస్తారు. కానీ ప్రతి అవయవ ఛేదనానికీ మధుమేహమే కారణం కాదు.
అవయవ ఛేదన స్థాయిలు (రకాలు)
అవయవాన్ని ఏ స్థాయిలో తొలగించారు అనే దాన్ని బట్టి పేర్లు ఉంటాయి. కీలు దగ్గర విడదీస్తే "డిస్ఆర్టిక్యులేషన్", ఎముక మధ్యలో కోస్తే "ట్రాన్స్-" అంటారు.
| కింది అవయవాలు (కాళ్లు) | పై అవయవాలు (చేతులు) |
|---|---|
| పాదంలో కొంత భాగం తొలగించడం | చేతిలో కొంత భాగం (పార్షియల్ హ్యాండ్) |
| చీలమండ కీలు వద్ద విడదీయడం (యాంకిల్ డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) | అరచేతి ఎముకల స్థాయి (మెటాకార్పల్) |
| మోకాలి కింద (ట్రాన్స్టిబియల్ / బిలో నీ) | మణికట్టు కీలు వద్ద (రిస్ట్ డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) |
| మోకాలి కీలు వద్ద (నీ డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) | మోచేతి కింద (ట్రాన్స్రేడియల్ / బిలో ఎల్బో) |
| మోకాలి పైన (ట్రాన్స్ఫెమోరల్ / అబవ్ నీ) | మోచేతి కీలు వద్ద (ఎల్బో డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) |
| తుంటి కీలు వద్ద (హిప్ డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) | మోచేతి పైన (ట్రాన్స్హ్యూమరల్ / అబవ్ ఎల్బో) |
| కటి భాగంలో ఒక వైపు సగం తొలగించడం (హెమిపెల్వెక్టమీ / ట్రాన్స్పెల్విక్) | భుజం కీలు వద్ద (షోల్డర్ డిస్ఆర్టిక్యులేషన్) |
కృత్రిమ అవయవం వాడే స్థాయి: K0 నుంచి K4 వర్గీకరణ
కాలు తొలగించిన వ్యక్తి కృత్రిమ కాలుతో ఎంత కదలగలడో అమెరికాలో 5 స్థాయిలుగా (K అక్షరంతో) వర్గీకరించారు:
| స్థాయి | అర్థం |
|---|---|
| K0 | అసలు నడవలేని స్థితి; కృత్రిమ కాలు కదలికకు ఉపయోగపడదు |
| K1 | చాలా పరిమిత కదలిక - ఇంట్లో, సమతలంపై కొద్దిగా |
| K2 | పరిమిత కదలిక - మెట్లు, అడ్డంకులు కొద్దిగా దాటగలరు |
| K3 | పరిమితం నుంచి సాధారణ కదలిక - వేగం మార్చుకుంటూ బయట తిరగగలరు |
| K4 | చక్కగా, చురుకుగా కదలడం - పరుగు, ఆటలు (పిల్లలు, క్రీడాకారులు) |
మెమొరీ కోడ్: "K సున్నా నుంచి నాలుగు = కదలిక సున్నా నుంచి పూర్తి" - K0 అసలు కదలదు, K4 చక్కగా కదులుతుంది; అంకె పెరిగే కొద్దీ కదలిక పెరుగుతుంది.
మిగిలిన అవయవ భాగం (స్టంప్) సంరక్షణ
కృత్రిమ అవయవం బాగా అమరాలంటే మిగిలిన భాగం మంచి ఆకారంలో, మంచి స్థితిలో ఉండాలి. దీని కోసం 3 లక్ష్యాలు:
- వాపు రాకుండా చూడటం
- కీలు పూర్తి కదలిక పరిధిలో ఉంచడం (కీళ్లు బిగుసుకుపోకుండా / కాంట్రాక్చర్ రాకుండా)
- బలాన్ని కాపాడటం
- స్టంప్కు కట్టు కట్టడం: కొత్తగా తొలగించిన భాగానికి చాలా కాలం కట్టు కడతారు. వాపు రాకుండా, కృత్రిమ అవయవానికి సరైన ఆకారం రావడానికి ఇది అవసరం.
- కట్టు చివర నుంచి పైకి ద్రవాన్ని నొక్కేలా కట్టాలి; ద్రవం చివర్లో చిక్కుకునేలా కట్టకూడదు.
కీళ్లు బిగుసుకుపోవడం (కాంట్రాక్చర్) నివారణ
- కాలు తొలగించిన పిల్లవాడు ఆ కాలిని మామూలుగా వాడడు; ఎక్కువగా వంచే ఉంచుతాడు. దీంతో తుంటి లేదా మోకాలు (లేదా రెండూ) బిగుసుకుపోతాయి.
- కాంట్రాక్చర్ అంటే కండరాలు, స్నాయుబంధనాలు కుంచించుకుపోయి కీలు పూర్తిగా కదలలేకపోవడం.
- నివారణ:
- స్థితి (పొజిషన్): కీళ్లను చాచి ఉంచే భంగిమలను ప్రోత్సహించాలి; వంచి ఉంచే భంగిమలను నివారించాలి.
- సాగదీసే వ్యాయామాలు: బిగుసుకున్న కండరాలకు స్ట్రెచింగ్ వ్యాయామాలు.
- అవసరమైతే శస్త్రచికిత్స.
అవయవ ఛేదనం తర్వాత మదింపు
అవయవ ఛేదనం జరిగిన వ్యక్తి స్థితిని నిపుణుల బృందం వీలైనంత త్వరగా, శస్త్రచికిత్సకు ముందు, తర్వాత కూడా అంచనా వేయాలి. ముందు-తర్వాత తేడాలను గమనించి కదలికను మెరుగుపరచాలి. గమనించాల్సినవి:
- కృత్రిమ అవయవం అమర్చే ముందు శరీర కదలికలు
- రోజువారీ పనులు - నిలబడటం, కూర్చోవడం, నడిచేటప్పుడు వేసే అడుగులు
- నెమ్మదిగా చేసే కదలికలు, చురుకుగా ఉన్నప్పుడు చేసే కదలికలు
- ఇంద్రియ జ్ఞాన (స్పర్శ) పరీక్ష
- కదలిక విషయంలో వ్యక్తి మానసిక బలం
అవయవ ఛేదనం: చికిత్స, పునరావాస లక్ష్యాలు
- అవయవ ఛేదనానికి ముందే వైద్య నిపుణుల సలహా తీసుకోవాలి; ఇలాంటి ముఖ్య నిర్ణయాలు కుటుంబ వైద్యుడిని సంప్రదించి, నిపుణుల పర్యవేక్షణలోనే జరగాలి. శస్త్రచికిత్స తర్వాత సుమారు 10 రోజులకు పునరావాస చికిత్స మొదలుపెట్టవచ్చు.
- రోగిని దశలవారీగా మానసికంగా, శారీరకంగా సిద్ధం చేయాలి. వృత్తి చికిత్సకులు (ఆక్యుపేషనల్ థెరపిస్టులు), భౌతిక చికిత్సకులు (ఫిజియోథెరపిస్టులు), మనస్తత్వ నిపుణుల జోక్యంతో నడకలో వచ్చే లోపాలు తగ్గుతాయి.
- అంతిమ లక్ష్యం: పునరావాసం, నిలకడైన ఆరోగ్యం, కదలిక, మెరుగైన జీవితం.
నిర్దిష్ట లక్ష్యాలు:
- మెరుగైన జీవితం కోసం కృత్రిమ అవయవం అవసరాన్ని గుర్తించడం; శారీరకంగా దృఢంగా, మానసికంగా ఉత్సాహంగా ఉంచడం.
- శస్త్రచికిత్స తర్వాత అవసరమైన చికిత్సలను (బలం, వ్యాయామం, ఓర్పు, సమతుల్యత) వివరించడం.
- రోగి అవసరాలకు తగ్గట్టు నిపుణుల బృందాన్ని రోగితో సమన్వయం చేయడం.
- అందుబాటులో ఉన్న మెరుగైన వైద్య, పునరావాస సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయడం.
- కదలికను మెరుగుపరచడం: మంచంపై కదలడం, లేవడం, చక్రాల కుర్చీ నుంచి మారడం, ప్రమాదం లేకుండా నడవడం, కృత్రిమ అవయవాన్ని నియంత్రించడం, మెట్లు ఎక్కడం-దిగడం.
- మానసిక ఉత్సాహం ఇస్తూ సంక్షేమం చూడటం.
- బలహీనతను అధిగమించేలా చేసి ఆత్మవిశ్వాసం పెంచడం.
- నిరాశను తగ్గించి సమాజ జీవన స్రవంతిలో కలిసేలా చేయడం.
- జీవితాంతం అనుసరణ (ఫాలో-అప్).
పరీక్ష కోణం: యాంప్యుటేషన్ = లాటిన్ పదం, "చుట్టూ కోసి తీసివేయడం". గ్రామాల్లో వ్యవసాయ యంత్రాలు (పశుగ్రాసం కోసే యంత్రాలు), పట్టణాల్లో రోడ్డు ప్రమాదాలు ముఖ్య కారణాలు. స్టంప్ సంరక్షణ లక్ష్యాలు 3: వాపు నివారణ, పూర్తి కదలిక పరిధి, బలం. మోకాలి కింద = ట్రాన్స్టిబియల్, మోకాలి పైన = ట్రాన్స్ఫెమోరల్, మోచేతి కింద = ట్రాన్స్రేడియల్, మోచేతి పైన = ట్రాన్స్హ్యూమరల్.
మెమొరీ కోడ్: "వా-క-బ" - స్టంప్ సంరక్షణ: వాపు రాకుండా, కదలిక పరిధి నిలిపి, బలం కాపాడటం. స్థాయిల జంట "టిబి కింద, ఫెమ్ పైన" - కాలులో మోకాలి కింద టిబియా, పైన ఫెమర్; చేతిలో "రేడియస్ కింద, హ్యూమరస్ పైన".