వ్యక్తిత్వం, పెద్ద ఐదు లక్షణాలు
- వ్యక్తిత్వం అంటే ఒకరిని మరొకరి నుంచి వేరు చేసే ఆలోచనలు, భావాలు, ప్రవర్తనల సాపేక్షంగా స్థిరమైన తీరు.
- ఈ రోజు ప్రధాన దృక్పథం: వ్యక్తిత్వం జీవితంలో తొలినాళ్లలోనే మొదలై, జీవితాంతం అర్థవంతంగా మారుతూనే ఉంటుంది.
- పెద్దల వ్యక్తిత్వ లక్షణాలకు శైశవ దశ స్వభావమే (టెంపరమెంట్) పునాది. భాష, చేతన స్వీయ ప్రాతినిధ్యం రాకముందే స్వభావంలో వ్యక్తిగత భేదాలు కనిపిస్తాయి.
- పంచ కారక నమూనా ("పెద్ద ఐదు" లక్షణాలు) బాల్య స్వభావ కోణాలకు సరిపోతుంది; అంటే ఈ ఐదు లక్షణాల్లో భేదాలు చిన్నప్పటి నుంచే ఉంటాయి.
| పెద్ద ఐదు లక్షణం | సరళ అర్థం |
|---|---|
| న్యూరోటిసిజం (భావోద్వేగ అస్థిరత) | ఆందోళన, త్వరగా కలవరపడటం |
| బహిర్ముఖత్వం (ఎక్స్ట్రావర్షన్) | ఇతరులతో కలవడం, చురుకుదనం |
| అనుభవానికి తెరిచి ఉండటం | కొత్త ఆలోచనలు, ఊహ, కుతూహలం |
| సమ్మతి స్వభావం (అగ్రీయబుల్నెస్) | సహకారం, దయ |
| కర్తవ్య నిష్ఠ (కాన్షియన్షియస్నెస్) | క్రమశిక్షణ, బాధ్యత |
వికాస దృక్పథాలు
- పరిణామ దృక్పథం: భయాలు, పక్షపాతాలు, సంబంధాలు వంటి ప్రవర్తనలన్నీ పరిణామ ప్రక్రియ ఫలితాలు; జీవన పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఏర్పడ్డాయి. ఉదా: సాలీళ్లు, పాములు, పెద్ద మాంసాహార జంతువులంటే సహజంగా భయం. వాటికి భయపడి దూరంగా ఉన్న పూర్వీకులే ఎక్కువగా బతికారు.
- జీవితకాల దృక్పథం: జీవితకాలం అంటే గర్భధారణ నుంచి మరణం వరకు. జీవితకాల వికాసం వయసుకు అనుగుణంగా వ్యక్తిలో జరిగే క్రమబద్ధమైన అంతర్గత మార్పు. ఇందులో శారీరక పెరుగుదల, జ్ఞానాత్మక పురోగతి, భావోద్వేగ, సామాజిక వికాసం ఉంటాయి.
- వ్యక్తిత్వ లక్షణాల్లో పరిమిత స్థిరత్వం, చిన్నవైనా ముఖ్యమైన సగటు మార్పులు, మార్పులో వ్యక్తిగత భేదాలు - ఇవి వృద్ధాప్యం వరకు కనిపిస్తాయి. జన్యు, పరిసర కారకాలు దీనిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
జన్యువులు, పరిసరాలు
- జన్యువులు: కవలలు, దత్తత అధ్యయనాల ప్రకారం వ్యక్తిత్వ లక్షణాల అనువంశికత 0.3 నుంచి 0.6, సగటు 0.5. అనువంశికత 0.5 అంటే కనిపించే వ్యక్తిత్వ భేదాల్లో 50% జన్యు ప్రభావం వల్ల. కానీ ఒక జన్యురూపం సరైన పరిసరాల్లోనే ఆ లక్షణంగా బయటపడుతుంది; కాబట్టి పరిసరాలు, జీవిత సంఘటనలను బట్టి అనువంశికత మారవచ్చు.
- పరిసరాలు: జన్యు సారూప్యత ప్రభావం తీసేస్తే, ఒకే కుటుంబ పిల్లలు యాదృచ్ఛికంగా ఎంచుకున్న అపరిచితుల కంటే ఎక్కువ పోలికగా ఉండరు. కానీ వేరుగా పెరిగిన ఏకరూప కవలలు కలిసి పెరిగిన ఏకరూప కవలలంత పోలికగా ఉంటారు. అంటే పంచుకున్న కుటుంబ పరిసరాల ప్రభావం దాదాపు లేదు; బంధువుల పోలిక దాదాపు పంచుకున్న జన్యువుల వల్లే.
- దీనితో పంచుకోని పరిసరాల (తోబుట్టువులను ఒకరి నుంచి ఒకరిని వేరు చేసే పరిసర ప్రభావాలు) పై పరిశోధన మొదలైంది. పెద్దయ్యాక ఉద్యోగం, వివాహం, కుటుంబ అనుభవాలు, పెద్ద సానుకూల, ప్రతికూల జీవిత సంఘటనలు కూడా వ్యక్తిత్వాన్ని మారుస్తాయి.
జన్యు-పరిసర సహసంబంధాలు (3)
| రకం | అర్థం |
|---|---|
| చురుకైన | కొన్ని జన్యురూపాలు ఉన్నవారు ఆ జన్యువులు వ్యక్తమయ్యే పరిసరాలను తామే ఎంచుకుని, సృష్టించుకుంటారు |
| నిష్క్రియ | జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రులే పిల్లలకు జన్యువులతో పాటు తొలి పరిసర ప్రభావాలు కూడా ఇస్తారు |
| ప్రతిస్పందనాత్మక | పిల్లవాడికి వారసత్వంగా వచ్చిన లక్షణాలు తల్లిదండ్రులతో సహా ఇతరుల నుంచి నిర్దిష్ట ప్రతిస్పందనలను రాబడతాయి |
పరీక్ష కోణం: వ్యక్తిత్వం = ఒకరిని మరొకరి నుంచి వేరు చేసే సాపేక్షంగా స్థిరమైన తీరు; తొలినాళ్లలో మొదలై జీవితాంతం మారుతుంది. పెద్దల వ్యక్తిత్వానికి పునాది శైశవ స్వభావం. పెద్ద ఐదు: న్యూరోటిసిజం, బహిర్ముఖత్వం, అనుభవానికి తెరిచి ఉండటం, సమ్మతి స్వభావం, కర్తవ్య నిష్ఠ. అనువంశికత 0.3-0.6, సగటు 0.5 (50%). జీవితకాలం = గర్భధారణ నుంచి మరణం వరకు. జన్యు-పరిసర సహసంబంధాలు 3: చురుకైన, నిష్క్రియ, ప్రతిస్పందనాత్మక.
మెమొరీ కోడ్: పెద్ద ఐదు "న్యూ-బ-అ-స-క" ("న్యూ బస్సు అక్క"): న్యూరోటిసిజం, బహిర్ముఖత్వం, అనుభవానికి తెరిచి ఉండటం, సమ్మతి స్వభావం, కర్తవ్య నిష్ఠ. అనువంశికత "3 - 6 - 5": 0.3 నుంచి 0.6, సగటు 0.5. సహసంబంధాలు "చు-ని-ప్ర".