కాగ్నిటివ్ బిహేవియరల్ థెరపీ (CBT)
- CBT = సంజ్ఞానాత్మక ప్రవర్తనా చికిత్స. సంజ్ఞానాత్మక (ఆలోచన) సూత్రాలు, ప్రవర్తనా అభ్యసన సూత్రాలు రెండింటినీ కలిపి చేసే జోక్యం ఇది.
- వ్యక్తి ప్రవర్తన, ఆలోచన, అవగాహనల్లో మార్పు తేవడం దీని లక్ష్యం.
- ఆలోచన తీరులో (సంజ్ఞానాత్మక నమూనాల్లో) వచ్చిన తప్పులు ప్రవర్తనలో మార్పులకు దారి తీస్తాయని, వాటిని సరిచేస్తే ప్రవర్తన మారుతుందని దీని భావన.
- ASD ఉన్న, మాట్లాడగలిగే, పెద్ద పిల్లల్లో ఆందోళన, కోపం నియంత్రణకు ఇది ఎక్కువగా ఉపయోగపడుతుంది.
మనసు సిద్ధాంతం (థియరీ ఆఫ్ మైండ్) లోపం
- తనకు, ఇతరులకు ఆలోచనలు, భావాలు, నమ్మకాలు ఉంటాయని అర్థం చేసుకుని, దాని ఆధారంగా ప్రవర్తనను ఊహించే సామర్థ్యమే మనసు సిద్ధాంతం.
- ఆటిజం వ్యక్తులకు ఈ సామర్థ్యం బలహీనంగా ఉంటుంది. ఉద్దేశపూర్వక శిక్షణ లేకుండా ఇతరుల దృష్టికోణం నుంచి చూడటం వారికి దాదాపు అసాధ్యం.
- అందుకే ఇతరులు ఏం అనుకుంటున్నారో, ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో తెలియక ఇబ్బంది పడతారు. సామాజిక ప్రవర్తనలో లోపం, సంకేతాలు, గుర్తులు వాడటంలో ఇబ్బంది కూడా ఉంటాయి.
సామాజిక కథలు (సోషల్ స్టోరీస్)
- సామాజిక నైపుణ్యాలు నేర్పే అత్యంత ఉపయోగకరమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి. కరోల్ గ్రే (1993) సామాజిక కథల ద్వారా వ్యూహాలు అభివృద్ధి చేయవచ్చని చెప్పారు.
- ఒక సామాజిక కథ ఒక సామాజిక పరిస్థితిని, అందులోని సామాజిక సంకేతాలను, సరైన స్పందనలను వర్ణిస్తుంది. ఒక నిర్దిష్ట విద్యార్థి కోసం, ఒక నిర్దిష్ట పరిస్థితి గురించి రాస్తారు.
- కొత్త దినచర్య, మార్పులు వంటి పరిస్థితులను ముందే పరిచయం చేయడానికి వాడతారు. ఇతరుల ప్రవర్తనకు కారణాలను వివరిస్తుంది.
- కథ రాసేటప్పుడు విద్యార్థి గ్రహణ స్థాయి, చదివే స్థాయి చూడాలి. కథలో వివరణ వాక్యాలు, నిర్దేశ వాక్యాలు, దృష్టికోణ వాక్యాలు ఉంటాయి. విద్యార్థి వినికిడి, చూపు సమస్యలను కూడా లెక్కలోకి తీసుకోవాలి.
- సామాజిక కథలు ఉపయోగపడే సందర్భాలు:
- కొత్త దినచర్య నేర్పడం: బొమ్మలు లేదా చిత్ర సంకేతాల (పిక్టోగ్రాఫ్ల) తో కలిపి నేర్పవచ్చు.
- పరివర్తనలు: ఒక కార్యకలాపం నుంచి మరొకదానికి మారడానికి దృశ్య సంకేతాలతో ముందే హెచ్చరిక ఇవ్వడం.
- సంభాషణలో విషయం మార్చడం: కొందరు ఒకే అంశంలో నిపుణులై అదే మాట్లాడతారు. ఇష్టమైన అంశం ఎప్పుడు, ఎక్కడ మాట్లాడవచ్చో దృశ్య నియమాలతో నేర్పడం.
- కొత్త పాఠ్యాంశం ప్రారంభం: ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన పట్టికలతో లక్ష్యం వైపు నడిపించడం.
- క్రమశిక్షణ: నిర్దిష్ట సందర్భాల్లో ఏ ప్రవర్తన ఆశిస్తామో దృశ్యంగా చెప్పడం.
- సంజ్ఞానాత్మక చిత్ర అభ్యాసం (కాగ్నిటివ్ పిక్చర్ రిహార్సల్): ప్రవర్తనా క్రమాన్ని బొమ్మలతో మళ్ళీ మళ్ళీ అభ్యాసం చేయించడం.
సామాజిక నైపుణ్యాల బోధన వ్యూహాలు
- చాలా మంది ASD విద్యార్థులు స్నేహితులు కావాలని, సమాజంలో కలిసిపోవాలని కోరుకుంటారు. కానీ సామాజిక సంకేతాలను చదవడం, అర్థం చేసుకోవడం, స్పందించడం వారికి కష్టం. అందుకే తెలియకుండానే ఇతరులను చికాకుపెట్టే, బాధపెట్టే మాటలు, పనులు చేయవచ్చు.
- కష్టమైన సామాజిక నైపుణ్యాలు: సామాజిక సంభాషణ; సైగలు, ముఖ కవళికలు, శరీర భాష గ్రహించడం, వాడటం; సంభాషణ మొదలుపెట్టడం, కొనసాగించడం, ముగించడం; సామాజిక ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు.
- వీటికి క్రమబద్ధ బోధన తో పాటు సహజ దినచర్యల్లో అభ్యాసం రెండూ అవసరం.
- సమర్థమైన వ్యూహాలు: నియమాలు, సామాజిక కథలు, పాత్రాభినయం, స్క్రిప్టులు, సూచన కార్డులు (క్యూ కార్డులు), తనిఖీ జాబితాలు, కోచింగ్, మోడలింగ్, స్నేహ బృందాలు.
- తరగతి సామాజిక నియమాలను నేర్పి, గోడ మీద అతికించాలి. నియమాలు మూర్తంగా, సానుకూలంగా ఉండాలి. ఉదా: "అందరూ పని పూర్తి చేయగలిగేలా మనం లోపలి గొంతుతో (మెల్లగా) మాట్లాడతాం."
- ముఖ కవళికలు స్పష్టంగా ఉండేలా చూస్తూ, ఇతరులతో సంబంధాలు పెంచేలా ఆసక్తి కలిగించాలి.
- ఇతరులతో కలిసి ఉండేలా, సంభాషణ జరిపేలా అవకాశాలు ఇవ్వాలి. పరస్పర సామాజిక నైపుణ్యాలను మదింపు చేసి, అభివృద్ధి చేయాలి.

పరీక్ష కోణం: CBT = సంజ్ఞానాత్మక సూత్రాలు + ప్రవర్తనా అభ్యసన సూత్రాలు. సామాజిక కథలు = కరోల్ గ్రే (1993). మనసు సిద్ధాంతం లోపం వల్ల ఇతరుల దృష్టికోణం అర్థం కాదు. సామాజిక నియమాలు మూర్తంగా, సానుకూలంగా రాయాలి.
మెమొరీ కోడ్: "గ్రే కథ 93" - కరోల్ గ్రే, సామాజిక కథలు, 1993. "CBT = ఆలోచన + ప్రవర్తన": కాగ్నిటివ్ (ఆలోచన) + బిహేవియరల్ (ప్రవర్తన).